Z TAJNYCH ARCHIWÓW IPN. Inwigilacja Polonii w Szwecji
Warszawa, dnia 9.XI.1955 r. ŚCIŚLE TAJNE. Egz. Nr. 1 N O T A T K A
Opracowana na podstawie materiałów agenturalnych dotycząca ośrodka wywiadowczego w Szwecji
Ośrodek wywiadowczy w Szwecji zorganizowany został w 1940 r. przez IV Oddział „rządu londyńskiego”, który był całkowicie podległym wywiadowi angielskiemu.
W pierwszym okresie, działalność ośrodka „w zasadzie” skierowana była przeciwko Niemcom, a po zakończeniu działań wojennych ośrodek uaktywnił swoją działalność kierując ją wyłącznie przeciwko Polsce i Związkowi Radzieckiemu.
Siedzibą ośrodka jest Sztokholm, posiada on swoje placówki w Göteborgu, Malmö, Gävle, Westeras i na terenie Danii w Kopenhadze.
„Szefem” ośrodka jest b. Oficer II Oddziału Sztabu Generalnego Szymaniak Witold, który na terenie kraju posiada szeroką rodzinę.
W/g materiałów agenta ps. Rybak wynika, że ośrodek Szymaniaka w całości prowadził robotę wywiadowczą na rzecz wywiadu angielskiego i sztabu Andersa, niezależnie od tego sam Szymaniak posiada kontakt z kapitanem szwedzkiej „dwójki”, który zajmuje się zagadnieniami polskimi.
Ośrodek materiały interesujące Szwedów, przekazuje im za co pobiera wynagrodzenie miesięczne w wysokości ok. 1000 koron.
W procesie szczecińskim, w którym ośrodek został skompromitowany, Anglicy ograniczyli fundusze na prowadzenie działalności wywiadowczej z 15 tys. Koron miesięcznie na 10 tys., a w obecnej chwili jak podaje agent na skutek, że ośrodek wywiadowczy materiały sprzedawał wywiadom angielskiemu, amerykańskiemu, szwedzkiemu i francuskiemu, Anglicy ośrodek ten chcą zlikwidować przejmując od niego lepszą agenturę na swój kontakt, jak to ma miejsce z naszym agentem ps. „Witkowski” – w ośrodku posiada pseudonim „Gruby“.
Ze względu na rzekomą likwidację pracy ośrodka na rzecz wywiadu angielskiego „Szef” tegoż ośrodka Szymaniak Witold prowadzi rozmowy z wywiadem szwedzkim, który jest całkowicie podporządkowany wywiadowi amerykańskiemu deklarującą swoją współpracę.
Likwidacja ośrodka przez anglików można tłumaczy następującymi względami:
1/ Szwecja jest karej „neutralnym” i ogranicza rozwijanie i uaktywnianie działalności przeciwko Polsce, przez co nalegali na anglików aby zaprzestali oni dotychczas prowadzonej działalności, a tym samym podporządkować działalność wywiadowczą ośrodka wywiadowi amerykańskiemu. /W chwili obecnej Anglicy w planach swych poważną część pracy wywiadowczej przeciwko Polsce zamierzają prowadzić z terenu Niemiec zachodnich i Norwegii/.
2/ Ośrodek bez porozumienia ze swoimi mocodawcami t.j. z wywiadem angielskim wszedł w porozumienie z wywiadem USA dla którego za pośrednictwem Lisińskiego Michała sprzedawał te same dane co anglikom, oraz z wywiadem duńskim szwedzkim i francuskim przekazując uzyskane dane za które pobierał wynagrodzenie co było sprzeczne z założeniami wywiadu angielskiego.
Z dotychczasowego rozpracowania ośrodka wiadomo nam, że zainteresowania ocie wywiadowczej idą w następujących kierunkach.
Uzyskiwanie informacji wojskowych jak rozbudowa portów, lotnisk, ilość wojska stacjonującego na wybrzeżu, rodzaje broni oraz w tym ilość jednostek radzieckich, jak również i budowa nowych linii kolejowych.
Nadmienić tu należy o działalności ośrodka wywiadowczego na terenie Szwecji na czele którego stoi Lisiński Michał. Ośrodek jego jest całkowicie podporządkowany wywiadowi amerykańskiemu i zajmuje się zbieraniem informacji o charakterze politycznym.
Pomiędzy Szymaniakiem Witoldem a Lisińskim Michałem istnieje porozumienie co do wymiany materiałów otrzymywanych od agentury, tak, że Lisiński przekazuje Szymaniakowi informacje wojskowe, a Szymaniak informacje polityczne.
Metody tak ośrodka wywiadowczego Szymaniaka jak i Lisińskiego idą na kraj w dwóch kierunkach.
1/ Zdobywanie informacji bieżących bezpośrednio od agentury naszych statków,
2/ otrzymywanie materiałów od agentury uplasowanej w centrum kraju, za pomocą korespondencji przy posługiwaniu się atramentem sympatycznym. Instrukcje do agentury w kraju przygotowywane są w formie listów prywatnych o treści lakonicznej, a między wierszami znajduje się tajnopis. Atramentem sympatycznym pisze sam Szymaniak względnie jego kochanka „Pepi” nazwiskiem Leonhard. Listy te pisane są na papierze kolorowym i wysyłane do kraju, do czego wykorzystują „swoich” marynarzy pływających na naszych statkach.
W toku dotychczasowego rozpracowania ośrodka Szymaniaka Witolda ujawniono niżej wymienionych współpracowników:
1/ Sierszyński
2/ Szwacki
3/ Tokarzewski
4/ Zdrojewski Roman – obsługuje teren Göteborga werbuje agenturę naszych statków, utrzymuje kontakty z Lisińskim, Szymaniakiem
5/ Walaj Krystyna – kochanka Sierszyńskiego wykorzystywana przez ośrodek jako prostytutka do nawiązywania kontaktów z naszymi marynarzami
6/ Bąk – obsługuje teren Malmö, werbuje agenturę z naszych statków do czego wykorzystuje emigrantów
7/ Czajmijaj Paweł – zam. Sztokholm Stare Miasto, właściciel antykwariatu, a zarazem jest aktywnie wykorzystywany jako melina ośrodka
8/ Żaba Norbert
9/ Danielsson Halina – wykorzystywana przez ośrodek jako prostytutka do nawiązywania kontaktów z naszymi marynarzami. Mieszkanie jej jest wykorzystywane jako melina.
10/ Hr. Mycielski – werbuje agenturę z obywateli polski przebywających na leczeniu na terenie Szwecji, w pensjonacie Fridrikshof, który jest obsługiwany przez ośrodek.
Z ośrodka Lisińskiego ujawniono niżej wymienionych współpracowników:
1/ Woronowicz Edward – uciekinier z kraju, obsługiwał pod względem wywiadowczym teren Malmö, w późniejszym czasie przerzucony na teren Szwajcarii jako agenta na nazwisko Ridek Michał – obecnie przebywa na terenie Szwecji.
2/ Baczkowski Janusz – zam. Szwecja Landskorona Drotningatan 19
3/ Klubs Wyszkopolska Alfreda – używano ją jako przynętę do nawiązywania kontaktów z naszymi marynarzami
4/ Śpiewak Kazimierz – właściciel mieszkania konspiracyjnego zamieszkały Szwecja Landskrona Rådmansgatan Nr. 7
5/ Kaźmiński Adolf
6/ Derkowski Jan i
7/ Skiba Antoni – obaj byli na przeszkoleniu koło Paryża. Bliższych danych brak.
Ponadto dla Lisińskiego Michała pracuje z ludzi Szymaniaka Witolda, Żaba Norbert i Bąk.
W toku dotychczasowego rozpracowania ośrodka ujawniono niżej wymienioną agenturę.
1/ Gutkowski Mieczysław – pływa na m/s Bug” ur. 20.VII.1925 r. dostarczył ośrodkowi dwa dowody osobiste, kilka książeczek wojskowych i inne dokumenty poszukiwane przez ośrodek.
2/ Ciemnaczołowski Władysław – pływa na m/s Rysy” ur. 29.III.1908 r. w Kielcach
3/ Stefan – nazwisko nieznane – w 1951 r. pływał na statku „Jedność Robotnicza”, zam. w Gdyni ul. Świętojańska 4
4/ Stanisławski Leon – ur. 26.XI.1900 r. Obecnie pływa na statku Wigry
5/ Góra Tadeusz – pracownik lotnictwa w Bielsku Białej
6/ Łagodzki Adam – ur. 2 :IV.1925 r.
7/ Adamski – pływa na statku Oksywie
8/ kpt. Oksywia – przekazuje informacje z dziedziny wojskowej. Zadania ośrodka wykonuje w 20%.
9/ Osiński Kazimierz – ur. 7.III.1914, poprzednio pływał na statku Bug, obecnie na s/s Sołdek. W/w zachodzi do biura radia „Wolnej Europy”, gdzie przyjmowany jest osobiście przez Lisińskiego Michała.
10/ Albinowa – pracownica naszej Centrali Handlowej Centrotrade udziela informacji o kontaktach handlowych wśród Szwedów, jakie towary są w naszym zainteresowaniu i przez które firmy to załatwiamy, przekazuje charakterystyki pracowników.
11/ Wilkiem Barbara (?) – na przełomie 1954-55 była na leczeniu w Sztokholmie, została wciągnięta do współpracy przez hrabiego Mycielskiego.
12/ st. Marynarz pokładowy – statku Oksywie, który na statku tym pływał 1953/54.
13/ inż. z pochodzenia z Łodzi – obecnie ma pracować w Warszawie, był delegowany w 1953 r. na Targi Sztokholmskie, gdzie został zwerbowany do pracy przez ośrodek
14/ prof. Małowist
15/ asyst. Moczak
16/ Zawadka Eleonora i
17/ Sobańska Maria – od wymienionych podczas przebywania na kuracji ośrodek uzyskiwał dane o stosunkach na naszej placówce, charakterystyki pracowników i dane dotyczące sytuacji polityczno-ekonomicznej w kraju
18/ (WYKREŚLONE)
19/ kpt. statku Müller
20/ kpt. statku Gliwice Gonecki
21/ Woźnicki – bosman na statku Wieczorek
22/ Wortkiewicz Ignacy – marynarz ze statku Oksywie. Pierwsze próbne zadanie otrzymał zdobycie całej serii znaczków pocztowych za co otrzymał dwa zegarki
23/ Karol – bliższych danych brak. Ma być to marynarz z naszego statku o tym tym imieniu.
24/ Mąż Haliny Danielsson – pływał na statku „Alfa” był wykorzystywany przez ośrodek do przewożenia materiałów.
25/ Gunar F. Kumlien – wysłannik gazety Stockholms Tidningen utrzymuje kontakty z radiem „Wolna Europa”. Przekazuje materiały o Polsce. Jest on wysłannikiem w/w gazety.
26/ Szofer poselstwa perskiego w Sztokholmie – z pochodzenia Polak, ma dobre kontakty wśród emigracji oraz na terenie kraju, bliższych danych brak.
27/ Rusiecki kpt. – obecnie pływa na szwedzkim statku jako II oficer, zbiera informacje od naszych marynarzy w innych portach które przekazuje Lisińskiemu Witoldowi (to zapewne błąd – red.).
28/ Leszczyńska Irena – pracownik poselstwa Północno Afrykańskiego.
Ponadto ustalono, że w ostatnim czasie Lisiński Michał korzysta ze skrzynki adresowej zorganizowanej na terenie Göteborga Kristinehusgatan Nr. 18 Nr. telefonu ………
Z posiadanych przez nas danych wynika, że do Lisińskiego Michała zwróciła się listownie na adres „Wolna Europa” niejaka Adamska Anna zam. rzekomo w Poznaniu, która prosiła o udzielenie jej pomocy, w zamian zadeklarowała swoje usługi w/w na terenie kraju.
Na adres „Wolnej Europy” w Göteborgu przyszły dwie telegramy od niejakiej Ziołkowskiej – bliższych danych brak, zamieszkałej w Łodzi, w których zwróciła się o nadesłanie lekarstw.
Do kraju powrócił Szwalbe, który poprzednio miał zamieszkiwać w Brazylii. Przed wyjazdem do kraju spotkał się z Sierszyńskim, z którym uzgodnił, że jak załatwi wszystkie formalności gładko, będzie do niego dzwonił umawiając się, że jak pójdzie dobrze, to poda mu telefonicznie, że jedzie do Zakopanego, a że jak będzie miał choćby małe komplikacje, to na temat Zakopanego nie będzie mówił.
Szwalbe z kraju rozmawiała z Sierszyńskim i powiedziała, że do Zakopanego na razie nie jedzie, lecz spodziewa się, że już za kilka dni pojedzie. Co umowa ta ma oznaczać, tego nie wiemy.
Materiały opisane powyżej pochodzą ze źródła agenturalnego i nie widzę w tej chwili możliwości wykorzystania ich operacyjnego ze względu, że grozi to dekonspiracją agentury. Aby można je wykorzystać trzeba dokonać:
1/ werbunku w celu ściągnięcia 1 lub 2 pracowników do kraju, ujawnienie się i likwidacja siatki
2/ werbunek kogoś z członków ośrodka dla zapewnienia sobie dalszej penetracji.
W związku z powyższym uważam, że dalsze przedsięwzięcia powinny iść w kierunku rozpracowania ośrodka i likwidowaniu jego agentury w kraju przez co zostanie ukrócona szpiegowska działalność p-ko Polsce.
Aby rozpracować ośrodek należy wykorzystać następujące elementy:
1/ Akcję repatriacyjną, która posiała zamęt w szeregach pracowników ośrodka, zachwiała ona i Lisińskiego, dla którego poważnym wstrząsem był powrót do kraju Szczypiórskiego. Szczypiórski bowiem był tym, który wciągnął Lisińskiego do WRN i był dla niego poważnym autorytetem.
2/ Wykorzystać czynnik materialny tz. różnice w zarobkach Szymaniaka i pozostałych pracowników ośrodka /Szymaniak jako wynagrodzenie miesięczne otrzymuje 2,5 tys. koron/, a pozostali pracownicy od 100 do 300 koron. Wykorzystując czynnik materialny należy bazować na obecnej sytuacji poszczególnych osób w ośrodku, które posiadają marne warunki. Stwarza to pewne możliwości przeciągnięcia poszczególnych ludzi na naszą stronę.
3/ Wykorzystać fakt przeciwieństw istniejących pomiędzy Szymaniakiem a niektórymi osobami z kluczowych pozycji. Rady Uchodźstwa, które są zapoznane z działalnością ośrodka. Przeciwieństwa te wynikają z decydującego głosu Szymaniaka przy udzielaniu zapomóg, załatwianiu spraw personalnych, antagonizmów osobistych, dążności niektórych do usamodzielnienia się w pracy na kraj co ma miejsce u Kurowskiego, a któremu przeszkadza Lisiński itp.
Celem szybszego i radykalniejszego przecięcia pracy ośrodka na kraj proponuję przeprowadzenie n/w przedsięwzięć, które będę miały na celu rozłożenie ośrodka na terenie Szwecji, skompromitowania go od strony kraju. A z drugiej strony zakonspirowania ag. pracującej po ośrodku na terenie Szwecji.
1/ Opracować do werbunku współpracownika ośrodka Tokarzewskiego który w procesie szczecińskim został skompromitowany do tego stopnia, że ośrodek zmuszony był go zamrozić. Można przypuszczać, że sytuacja ta odbiła się i na samopoczuciu i na pozycji materialnej tego ostatniego. Termin wykonania do 15.VI.1956 r.
2/ Dokonać werbunku „Gizeli” – współpracownica ośrodka wywiadowczego, która pełniła funkcję przynęty do nawiązywania kontaktów z naszymi marynarzami, właścicielka lokalu konspiracyjnego, w którym dokonywane były werbunki agentury, którą z kolei przerzucona za granicę oraz skrzynki adresowej. Ponadto „Gizela” była kochanką Lisińskiego. „Gizela” Tkacz Gierla (?) ostatnio odsunęła się od pracy w ośrodku, ale są możliwości jej ponownego zaktywizowania.
Po werbunku należy ją nastawić na ośrodek i zdobycie w nim zaufania w celu rozpracowania go.
W późniejszym czasie po wykorzystaniu „Gizeli” do maksimum w ośrodku, należy spowodować jej powrót do kraju, gdzie zostanie wykorzystana pod względem propagandowym. Termin dokonania werbunku do dnia 15.XII. 1955
3/ Dokonać przerzutu drogą nielegalną ag. ps. „Flegmatyk”, który utrzymywał bliższe kontakty z Bąkiem, zna język szwedzki, posiada na terenie Szwecji szerokie kontakty, istnieją więc pewne możliwości przerzutu jego i wprowadzenia go w ośrodek.
„Flegmatyka” pozostawić na terenie Szwecji do dalszej pracy tz. rozpracowania ośrodka w dalszym ciągu niezależnie od w/zaplanowanych przedsięwzięć oraz wykorzystać go po linii wywiadu politycznego. Termin wykonania powyższego pkt. do 15.III.1956 r.
4/ Opracowań do werbunku Sierszyńskiego, współpracownik ośrodka, który utrzymuje kontakty handlowe z naszym przedstawicielstwem handlowym, na terenie Szwecji (+) występując pod nazwiskiem Jacobson.
Po dokonaniu werbunku pozostawić go na terenie Szwecji dla dalszego penetrowania ośrodka. Termin wykonania powyższego do dnia 15.VI.1956 r.
5/ Wspólnie z Dep. V. Opracować plan werbunku Walaj Krystyny. Werbunku dokona ag.Dep.V marynarz, który ma dotarcie w/w i jest jej kochankiem. Pracować należy z Walaj Krystyną pod kątem jej ściągnięcia do kraju i wykorzystania pod względem propagandowym do kompromitacji ośrodka. Termin wykonania powyższego do dnia 15.III.56 r.
6/ Wspólnie z Wydz.V Dep.I nakreślić plan wykorzystania jego agentury do rozpracowania ośrodka.
7/ Są pewne możliwości werbunku Lisińskiego Michała, które wynikają z tego, że doznał wstrząsu i zachwiał go powrót Szczypiorskiego do kraju oraz rozkładające go listy od siostry, która namawia go do powrotu do kraju. Jest on do siostry przywiązany i ma ona na niego duży wpływ.
Ujemną stroną jest jego pozycja polityczna na terenie Szwecji i związek małżeński ze Szwedką.
Niezależnie od tego należy się skoncentrować nad opracowaniem w/w i dokonać ew. Werbunku. Termin wykonania powyższego do dnia 15.VI.1956 r.
8/ Wykorzystać do rozpracowania ośrodka i opracowania kandydatów do werbunku ag.ps. „Rybalej” (?) Do wykonania w/w przedsięwzięcia zostanie nakreślony dalszy plan rozpracowania ośrodka.
Naczelnik Wydz.IV. Dep.I Komitetu
Patluch – ppłk
