Pałac Mostowskich. Od okresu rządów „Grubego”
Historia pałacu Mostowskich, swój początek wiąże z okresem panowania ostatniego z dynastii Wettinów na naszym tronie, Augusta III Grubego. W roku 1735 stanął w Warszawie piętrowy dwór szlachecki, z trzyokienną fasadą oraz z bocznymi oficynami dziedzińcowymi. Właścicielem tego majątku był Jan Zygmunt Dybel znany architekt Warszawy.
Po 1750 roku, dwór ten z niewiadomych przyczyn stał się własnością biskupów wileńskich Adama Ponińskiego i Adama Brzostowskiego. Wówczas to został przekształcony w olbrzymi pałac, dzięki podwyższeniu go oraz dobudowaniu do niego dwóch skrzydeł bocznych, zwyczajowo zwanych „łabędzimi”.
W rękach Hylzena
W 1762 roku, właścicielem tegoż pałacu został wojewoda miński Jan August Hylzen, który dokupił dodatkowo plac znajdujący się od strony południowej, który przylegał do wspomnianej rezydencji pałacowej. Powiększony w ten sposób dziedziniec otoczono wspaniałym ogrodzeniem, które jest charakterystycznie wysunięte w części środkowej. Umieszczono wtedy także, reprezentacyjną przepiękną bramę wjazdową, którą potocznie zwano „piórkową”. Tak powstały nowy budynek, posiada bryłę architektoniczną głębszą i dłuższą. Od północnej strony oficyny, dobudowano do pałacu drewniane skrzydło zwyczajowo zwane „ekonomicznym”, które niegdyś przeznaczone było na stajnię i wozownię. Prace rewitalizacyjne przerwano w roku 1767, gdy umarł Jan Hylzen.
Pomysł pani Konstancji
W roku 1775, wdowa po Janie pani Konstancja Hylzenowa obrała sobie za punkt honoru, dokończenie prac remontowych swojej odziedziczonej po mężu posiadłości. Wystawiła ona zatem wielki, przyuliczny nowy dwupiętrowy budynek o szerokim ryzalicie z bramą wjazdową pośrodku, który jest zwieńczona czterookienną facjatą. Z boków budynku, w szczególnie charakterystyczny sposób jego ściany, były w połowie elewacji cofnięte. Skrzydło wschodnie nowego pałacu zostało przedłużone w kierunku północnym. Tym sposobem powstał, trzeci dziedziniec gospodarczy. Z zachodniej strony pałacu, utworzono ogród o czterech kwaterach roślin ozdobnych.
Połączenie dziedzińców
Połączenie dwóch wewnętrznych dziedzińców, powstało poprzez rozebranie starego pałacu. Nowy, wydłużony dziedziniec wewnętrzny z dwoma parterowymi bocznymi pawilonami, to bardzo piękny wygląd ówczesnego no i oczywiście nowoczesnego jak na tamte czasy budynku miasta. Stare drewniane skrzydło, zachodniej strony budynku należało również rozebrać, by tym sposobem zrobić miejsce na dodatkowe skrzydła nowoczesnego gmachu.
Własność Tadeusza Antoniego Mostowskiego
W takiej postaci, pałac w Warszawie zakupił od Hylzenów Tadeusz Antoni Mostowski. Był on wnukiem J. Hylzena. W roku 1802 nowy właściciel otworzył w swoim budynku mieszkalnym drukarnię, do której maszyny i czcionki sprowadził prawie z całej Europy. Prowadził on także w swoim domu salon literacko–muzyczny dla elity kulturalnej miasta. Co bardziej nieszczerzy wobec Mostowskiego ludzie, nazwali ten budynek „wesołym domem” inni zaś mówili na niego „dom polski”.
Po roku 1918
Lata 1925–1926 przebiegły na dokładnym odrestaurowaniu zdewastowanego przez wojska rosyjskie pałacu. Odnowiono ale nie zmieniono wyglądu obiektu z zewnątrz. Kolejna znaczna odbudowa pałacu została podjęta w 1949 roku, według projektu Zygmunta Stępińskiego. Przeprowadzono wówczas remont elewacji zewnętrznej, a na dachach położono miedzianą blachę. Na attyce przywrócono orła z roku 1823, ale bez sztandarów. Południowa oficyna poprzeczna jest w całości budynkiem powojennym, wystawionym na nowych fundamentach. Poprzeczna oficyna została natomiast odbudowana na oryginalnych fundamentach. Pierwotny wygląd attyki zastąpił wieniec laurowy.
Do dziś nosi on nazwę Pałacu Mostowskich lub „domu polskiego”.
Ewa Michałowska-Walkiewicz
