Krwawy Birger

Grobowiec Birger Jarla po raz pierwszy otworzono w 1920 roku. Wówczas naukowcy i historycy wykonali pierwszy odlew gipsowy jego twarzy. Ale dokładne badania DNA szczątków Birgera przeprowadzono w 2002 roku. Wówczas ustalono, że urodził się on prawdopodobnie w 1210 roku.

Birger pochodził z potężnego rodu możnowładczego Folkungów. Jego dokładna datat urodzenia nie jest znana, początkowo uważano, że miał to być rok 1220, ale ostatnie badania DNA określają tę datę na rok 1210. Jego ojcem był Magnus Minnesköld, a matką Ingrid Ylva, wnuczka króla Szwecji Swerkera I Starszego z rodu Swerkerydów. Również wczesny okres jego życia nie jest znany, pojawia się w źródłach w otoczeniu króla Eryka XI po jego restauracji w 1234 r.

W kolejnych latach umacniał swoją pozycję i stał się najbardziej wpływową osobą na dworze swojego szwagra, króla Eryka XI, a w 1248 r. otrzymał od niego funkcję jarla. Jarl to w średniowiecznej Skan-dynawii wojownik, przywódca drużyny wikingów lub dowódca floty. Pierwotnie słowo jarl oznaczało człowieka możnego i potężnego, dopiero później tytuł oznaczający namiestnika królewskiego, zarządcę prowincji.

Być może w połowie XII wieku dowodził wyprawą przeciwko Nowogrodowi Wielkiemu, zakończoną porażką z wojskami Aleksandra Newskiego w bitwie nad Newą (1240), przy czym późna tradycja rosyjska wspomina, że dowodzący wojskami szwedzkimi podczas tej bitwy ”król” został raniony w twarz przez samego Aleksandra Newskiego.

Gdy w 1248 roku król Eryk XI został upomniany przez legata papieskiego Wilhelma z Modeny za nieprzestrzegania zasad wiary, wykorzystał to Birger, stając po stronie kościelnej. Ten wybór jeszcze bardziej umocnił jego pozycję wobec króla, przeciwko któremu wybuchła wówczas rebelia. Prawdopodobnie w 1249 r. wyprawił się z krucjatą przeciwko pogańskim Tavastianom w Finlandii (stanowiącej domenę jarlów szwedzkich), ostatecznie zapewniając szwedzkie panowanie w tym kraju. Ale istnieją też przypuszczenia, że wyprawa ta mogła odbywać się wcześniej (nawet pod koniec lat 30. i być może nawet bitwa nad Newą miała miejsce po tej wyprawie), szczególnie, że źródła wskazują, że właśnie w 1249 r. Birger prowadził negocjacje z królem norweskim Haakonem IV Starym, co zmniejsza prawdopodobieństwo, by jeszcze w tym samym roku mógł on wyruszyć w drogę do Finlandii.

Sarkofag Birger Jarla przy Ratusz Sztokholmskim

O ile faktycznie wyprawa się odbyła, to właśnie podczas niej zmarł, nie pozostawiając syna, Eryk XI, a na nowego króla szwedzkiego wybrany został syn Birgera – Waldemar. W ten sposób ostatecznie zakończony został krwawy i długotrwały konflikt o szwedzką koronę, toczony od stu lat przez przedstawicieli dwóch rodów, Erykidów i Swerkerydów. Młody Waldemar mógł wykazać się pochodzeniem od obu z nich (przez ojca od Swerkerydów, przez matkę od Erykidów). Sam Birger, wobec młodego wieku syna, został regentem Królestwa Szwecji i sprawował rządy w Szwecji aż do swej śmierci (mimo iż Waldemar w jej momencie nie był już dzieckiem).

Walka o władzę była jednak brutalna. W latach 1247-1251 dochodziło do wielu bardzo brutalnych zamachów i przewrotów, a jeszcze sto lat po śmierci Birgera kroniki piszą o nim, jako o wyjątkowo krwawym tyranie.

Należy przypuszczać, że obok ambicji, jednym z czynników, które spowodowały działania Birgera w celu zapewnienia tronu synowi, była troska o swoje bezpieczeństwo – konkurentami do objęcia następstwa po Eryku XI byli m.in. synowie Knuta Lange, przeciwnicy Birgera. Skumulowanie władzy w rękach Birgera spotkało się z opozycją Knutssonów, wspartych przez innych możnych szwedzkich oraz miasta Hanzy, jednak Birger pok-nał ich w 1251 r. w bitwie na moście Herrevads (konkurenci zostali zabici). W okresie regencji Birger dokonał reformy i konsolidacji struktur państwowych Szwecji, redukując wpływy thingów i lokalnych możnych oraz wzmacniając władzę centralną. Mimo, że dotąd król był ograniczony w swej działalności legislacyjnej przez tingi, wydał obowiązujące w całym kraju prawa (co samo w sobie było ewenementem, bowiem dotąd każda prowincja rządziła się swoimi prawami) zapewniające porządek wewnętrzny, m.in. zabraniające ataków na domy, kościoły oraz tingi, ograniczając w ten sposób obyczaj krwawej zemsty rodowej. Poprawił sytuację kobiet w społeczeństwie, z jednej strony chroniąc je przed uczynieniem z nich ofiar krwawych porachunków rodowych, z drugiej dając im udział w spadku po śmierci rodziców (w wysokości połowy udziału syna). Wykluczył też z postępowań sądowych praktykowane dotąd ordalia (próbę ognia czy żelaza). Zamienił istniejący dotąd obowiązek służby na statkach określonej liczby osób z poszczególnych rejonów królestwa na podatek, uniezależniając w ten sposób władcę w dużym stopniu od lokalnych możnowładców.

Dużą uwagę Birger przykładał do kwestii gospodarczych – jego celem było powiększenie dochodów korony, co chciał osiągnąć poprzez promowanie produkcji i handlu.

Najprawdopodobniej to właśnie Birger założył ok. 1252 roku Sztokholm, późniejszą stolicę Szwecji – jego lokalizacja obok względów strategicznych miała też zapewnić rozwój miasta jako istotnego punktu handlowego. Na trzech przylegających do siebie skrawkach lądu zbudował twierdzę – historyczny Sztokholm. Istnieje wiele teorii dotyczących nazwy Sztokholm; sądzi się że wywodzi się ona od drewnianych suszarni (stocks) budowanych na wyspie (holm), na której dzisiaj znajduje się Gamla Stan. Zatem Stockholm można tłumaczyć jako ”wyspę suszarni”. Warto dodać, że we współczesnym szwedzkim słowo ”stock” znaczy ”kłoda, pień”.

Pomnik Birger Jarla na Riddarholmen

Birger zawarł porozumienia z głównymi miastami Hanzy (Lubeką w 1252 r., Hamburgiem w 1261 r.), wcześniej występującymi zbrojnie przeciwko niemu, w których zwalniał pochodzących z tych miast kupców ze wszelkich opłat. Zachęcał też osadników niemieckich do osiedlania się w szwedzkich miastach (przede wszystkim Sztokholmie), zastrzegając jednocześnie, że będą oni poddani jurysdykcji królewskiej. Bardzo szybko Sztokholm stał się jednym z największych miast Szwecji i głównym ośrodkiem handlowym królestwa.

Obecność Niemców w szwedzkich miastach pozytywnie wpływała na rozwój cywilizacyjny kraju, stanowiła też znaczący impuls dla szwedzkiej gospodarki. Prawdopodobnie także Birger ściągał niemieckich fachowców do rozbudowy kopalni miedzi w Falun i żelaza w Norberg. Jednocześnie jednak Birger, próbując zapobiec niemieckiej dominacji w handlu, zawarł traktat handlowy z królem Anglii Henrykiem III Plantagenetem.

W polityce zagranicznej Birger zmierzał do zacieśnienia sojuszu Szwecji z Norwegią i Danią. Zakończył spory między Szwecją i tymi królestwami, wydał swoją najstarszą córkę Ryksę za następcę norweskiego tronu, Haakona Haakonssona Młodego (1251; układ z Norwegią, prawdopodobnie zawarty już w 1249 r., dał swoje owoce podczas buntu przeciwko Birgerowi w 1251 r., gdy król Norwegii odmówił pomocy buntownikom), a dla swego najstarszego syna króla Waldemara zapewnił małżeństwo z Zofią, córką króla duńskiego Eryka IV (1260; układ z Danią został zawarty w 1257 r., a już w 1254 r. Birger odmówił Norwegom pomocy w wojnie przeciw Danii). Co więcej, sam później ożenił się z Matyldą, wdową po innym duńskim królu, Ablu.

Zabiegi Birgera o konsolidację i umocnienie Szwecji miały jednak jeden wyjątek: sam Birger wydzielił swoim trzem pozostałym synom (obok pierworodnego, Waldemara, króla) znaczne terytoria jako lenna. Po śmierci Birgera dało to młodszym braciom Waldemara zasoby niezbędne do pokonania Waldemara i stało się to potem źródłem dalszych konfliktów.

Den store fursten Birger jarl som Erik Dahlbergh föreställde sig honom på 1600-talet.

Birger był dwukrotnie żonaty. Ok. 1238 r. ożenił się z Ingeborgą, córką króla Szwecji Eryka X. Ta zmarła w 1254 r., a Birger w 1261 r. ożenił się ponownie, tym razem z Matyldą, córką hrabiego Holsztynu Adolfa IV i wdową po królu Danii Ablu. Nie jest znana dokładna liczba dzieci Birgera, wiadomo jedynie, że z pierwszego małżeństwa są to: Waldemara (zm. 1302), król Szwecji, później książę Gotalandii; Magnus (zm. 1290), książę Sudermanii, a następnie król Szwecji; Eryk (zm. 1275), książę Smalandii; Ryksa (zm. 1288), żona księcia norweskiego Haakona Haakonssona, a następnie księcia Werle Henryka I; Krystyna (zm. ?), żona Sigge Guttormssona; Ingeborga (zm. 1302), żona księcia Saksonii-Lauenburg Jana I; a także prawdopodobnie inne dzieci z pierwszego lub drugiego małżeństwa: Benedykt (zm. 1291), kanclerz swego brata króla Magnusa, księcia Finlandii i biskupa Linköping; Katarzyna (zm. ?), żona księcia Anhaltu-Zerbst Zygfryda I; nieślubny syn Gregersa (zm. 1276).

Birger został pochowany, wraz ze swoją drugą żoną, w kościele opactwa Varnhem. Jako do najbardziej znaczącej postaci szwedzkiej państwowości w średniowieczu, odwoływała się do niego XIX-wieczna szwedzka tradycja państwowa. Wystawiono mu pomnik w Sztokholmie (koło Ratusza), a także przygotowano w stolicy monumentalny grobowiec, gdzie jego szczątki miały być przeniesione.

opr. Nowa Gazeta Polska
Foto: Wikipedia. Współczesna rekonstrukcja twarzy Birgera.

Lämna ett svar