Taxi Driver. Pan Zenek
Zima w 2005 roku była wyjątkowo długa. Kończył się już marzec a zwały śniegu pokryte kurzem prawie dochodziły do okien parteru. Mróz zelżał, w dzień śnieg nieco topniał, ale w nocy zamarzał na nowo tworząc na ulicy niebezpieczną ślizgawkę. Ranek tego dnia był ciemny, zimny, nieprzyjazny. Szłam do pracy z sąsiadką i śpieszyłyśmy się do tramwaju. Rozmawiałyśmy o przydługiej zimie. Powiedziałam: – Mam już serdecznie dosyć tej zim.… i nagle straciłam równowagę. W jakimś dziwnym piruecie runęłam na lód. Prawa noga znalazła się pode mną.
E, chyba nic się nie stało, skręciłam tylko nogę powiedziałam do sąsiadki, która pomagała mi się podnieść. Specjalnie nie bolało, ale do pracy już tego dnia nie poszłam. Poleżę z kompresem i do jutra przejdzie, pomyślałam. Pod wieczór noga spuchnięta była jak bania. Pulsujący ból nie pozwalał na zrobieniu kroku. Długa kolejka oczekujących w szpitalu. Same złamania! W końcu moja kolej. Prześwietlenie i już wiadomo, że sześć tygodni będę w gipsie. Za kilka dni mam być w szpitalu na kontroli i wtedy jak noga sklęśnie, założą nowy gips.
Boże, jaka ja jestem niezdara! Co teraz będzie? Od pół roku czekam w kolejce na operację kolana, mają mi w maju wymienić cały staw. Boję się, że teraz wypadnę z kolejki.
Wróciłam do domu i zadymiona środkami przeciwbólowymi, zasnęłam na chwilę. Zbudził mnie natrętny głos telefonu. W gipsie po kolano doczłapałam do aparatu. Dzwonił doktor z ortopedii: – Anna? Mamy okienko, ktoś wypadł z kolejki. W przyszłym tygodniu operacja!
Zaniemówiłam.
– Halo, jesteś tam? Nie zastanawiaj się. Musisz szybko operować kolano, jeśli przewróciłabyś się, to murowane, że złamie się noga – powiedział.
Przełknęłam ślinę i ze ściśniętym gardłem powiedziałam: – Właśnie to się stało, dzisiaj złamałam nogę w kostce…
Z kolei on zaniemówił.
– Którą?
– Właśnie prawą. Mam w gipsie… Ale skoro już jestem na zwolnieniu lekarskim to może można połączyć te dwie sprawy i zoperować kolano?
– Wykluczone. Zaraz na następny dzień po otrzymaniu endoprotezy musisz zacząć chodzić, a tego z gipsem nie można. Trudno, operacja musi się odwlec. Krya på dig! – i odłożył słuchawkę.
Nie czułam się chora, tylko ta noga nie pozwalała mi chodzić. W pracy czekał terminowy projekt, który ostatnimi czasy pasjonował mnie coraz bardziej. Przecież ja nie jestem chora na główkę, ja mogę pracować, a tu zwolnienie na całe sześć tygodni…
Kto zrobi za mnie robotę? Zadzwoniłam do szefowej i okazało się, że jest wyjście. Firma opłaci taksówkę, która będzie wozić mnie do pracy i odwozić do domu. Doceniono mnie. Byłam im potrzebna!
I tak przez te prawie sześć tygodni przewinął się przez moje życie szereg ciekawych postaci: taksówkarzy-imigrantów.
PAN ZENEK
– Jest nas trochę, ale nie za dużo. U nas w firmie większość stanowią muzułmanie różnej maści: Kurdowie z Iranu i Iraku, Tunezyjczycy, Marokańczycy, Algierczycy, a także Hindusi i Pakistańczycy. Mamy z nimi problemy jak nadchodzi Ramadan. Są wściekli jak osy. Bałbym się z nimi wtedy jeździć.
– Z Hindusami jeszcze nie jeździłam.
– Legenda rodzinna mówi, że osadnicy holenderscy mieli dużo przywilejów i byli wolnymi, podobnie jak szlachta zagrodowa. A może nawet byli uszlachceni. Nazwisko nasze nie jest w Polsce popularne, za to w Holandii występuje często. Myśleliśmy, że może znajdziemy jakąś rodzinę w Holandii. Pojechaliśmy nawet tam, ale to zbyt odległe czasy.
– Jeżeli nazwisko przetrwało tyle wieków, to znaczy, że pana pradziad się spolonizował…
– I tu jest kolejna romantyczna historia. Nie mamy pewności czy się nazywał Jan po holendersku. Ale w księgach metrykalnych z miejscowości Cedry Wielkie zapisany jest, jako Jan Kujpers wyznania nie-katolickiego, ożeniony z Marcjanną Dorobek wyznania katolickiego. Próbowaliśmy ustalić, jakie naprawdę miał wyznanie, doszliśmy do tego, że była to jakaś odmiana protestantyzmu – menonici czy coś takiego.
– Menonici to odłam ewangelickiego kościoła w Holandii, nazwa pochodzi od założyciela Menno – chwaliłam się swoją wiedzą.
– Pewnie ma pani rację. Ale już jego dzieci były katolikami. Ożenił się z Marcjanną. ale przedtem ją porwał. Rodzina nie chciała wydać córki za obcego. On zniszczył tamę i zalał gospodarstwo Dorobków. Porwał córkę i łodzią wywiózł do siebie. Ale panna była twarda. Nie dała się i powiedziała, że zostanie jego, jak osuszy pola jej rodziców i ponadto przejdzie na katolicyzm.
– Ale sam pan mówił, że w księdze metrykalnej jest wpis „wyznania niekatolickiego”…
– Też nad tym się zastanawialiśmy i chyba panna nie zupełnie była tak twarda jak rodzinne opowieści podają. Grunt, że dzieci: sami chłopcy, cała dziewiątka, ma wyznanie katolickie.
– A, co było później?
– Właśnie do tego zmierzam. Mama pochodzi z tatarskiej rodziny, ale już spolonizowanej. Jest katoliczką, ale jeszcze jej babcia była muzułmanką! Na tych terenach było osadnictwo tatarskie pochodzące jeszcze z XVII wieku. Patrz pani, w mojej rodzinie są Holendrzy, Tatarzy. a moje dzieci są już Szwedami! I widzi pani, jak mi jakiś Wszechpolak krzyczy o czystości rasowej, to się pienię ze złości. My Polacy jesteśmy zlepkiem wielu nacji. Nieraz sami o tym nie wiemy jak poplątane jest nasze pochodzenie. Niestety wojny, pożary zniszczyły dokumentację i chcąc pobawić się w poznawanie rodzinnych legend natrafiamy na pustkę. To nie tak jak w Szwecji, tu mają nawet wszystkie księgi metrykalne zapisane cyfrowo.
– A skąd to pan wie?
– Bo moja żona szuka swoich szwedzkich przodków. Jest potomkinią Gustavssonów pochodzących ze Smålandii. Marysia z domu jest Gustafsson, jej nazwisko zostało spolszczone. Dziad jej przybył do Polski w okresie Potopu jako żołnierz Karola X Gustawa pod koniec XVII wieku. Był zwykłym żołnierzem, przypuszczalnie chłopem. Został ranny i kurował się w polskim domu prapradziadków Marysi. I tu historie nieco przeczą jedna drugiej: w tradycji rodzinnej przechowało się opowiadanie o wielkiej miłości Polki do rannego najeźdźcy, druga wersja mówi, że on był jeńcem i jako taki został przymusowo osiedlony na Pomorzu i później ożenił się z Polką. Grunt, że moja żona ma w sobie szwedzką krew.
– A jak się stało, że znaleźliście się w Szwecji?
– O tym opowiem jak przyjadę po panią po pracy. Jesteśmy na miejscu.
Pan Zenek już czekał. Gdy wyszłam, wziął ode mnie chodzik, schował go do bagażnika i nie patrząc, że bez niego nie mogę iść, wsiadł pierwszy do samochodu. Dokuśtykałam sama i byłam na niego trochę zła.
– Już od 1978 roku jeździłem regularnie na saksy do Szwecji – zaczął bez wstępu, jakbyśmy rozstali się przed kwadransem. – Zapraszał nas Szwed, który był podstawioną osobą, bo pracę dawał nam mieszkający od wojny Polak. Pracowałem na różnych budowach. Z reguły przyjeżdżałem sam, choć nieraz przyjeżdżała ze mną żona popracować na urlopie. Marysia sprzątała u Szwedek narajonych przez tego Polaka. Nie wymieniam jego nazwiska, bo nie chcę zaszkodzić staruszkowi. Firma, w której pracowałem w Polsce padła i zostałem bez pracy. Meldowałem się w “pośredniaku” jako osoba poszukująca pracy i wsiadałem na prom. Wiza była trzymiesięczna, ale nieraz siedziałem tu i pół roku. Mieszkałem u takiego faceta w Bandhagen, który trudnił się wynajmowaniem łóżek w swojej willi…
– … Chyba pokoi?
– Nie, łóżek! W pokoju mogło ich być do dwunastu, ustawionych jedno przy drugim. Mieszkali tu Polacy z różnych stron Polski. Najwięcej z rzeszowskiego. Jak przyjeżdżałem z Marysią, to Stary, jak go nazywaliśmy, odstępował nam maleńki pokój bez okien. Chyba to była garderoba, po szwedzku nazywała się klädkammere. Płaciliśmy za tę „klecię” dużo więcej, ale byliśmy odizolowani od niedomytych i przepoconych rodaków. Stary pobierał dodatkowe opłaty za korzysta-nie z natrysku, więc chłopy się nie myły, żeby zaoszczędzić. To były ciężkie czasy.
Stan wojenny zastał nas oboje w Szwecji. I wtedy Szwedzi ogłosili, że osoby, które zgłoszą się na policję i poproszą o azyl dostaną prawo pobytu i prawa uchodźcy, choćby nie byli uchodźcami politycznymi. Skorzystaliśmy z tej szansy. To dawało mieszkanie opłacane przez państwo, bilety miesięczne, bezpłatną naukę szwedzkiego i pieniądze na przeżycie. Umówiliśmy się z Marysią tak, że ona się uczy języka, a ja pracuję, oczywiście na czarno.
– Nie mieliście ze sobą dzieci?
– I w tym był problem. Dzieci były u teściowej. Chodziły do szkoły. Jaś do czwartej, a Asia do drugiej klasy. Kiedy pani tu przyjechała? – zapytał znienacka.
– 13 grudnia 1981 roku. Ostatnim promem, który wypłynął ze Świnoujścia.
– No to ja pani nie muszę tłumaczyć jak było. Nie można było ściągnąć dzieci. Zacząłem robić starania zaraz w czerwcu, po zakończeniu roku szkolnego. Pisałem pisma, nająłem adwokata, i nic. Chciałem porozmawiać z ambasadorem. Nie wpuszczono mnie na teren ambasady. Nikt nie chciał mnie wysłuchać. Jak groch o ścianę!
Dzieci stały się naszymi zakładnikami. Jak nie pozwoli się na ich przyjazd, to na pewno wrócimy do Polski. W końcu dogadałem się z takim jednym, który też chciał ściągnąć rodzinę i razem pikietowaliśmy pod polską ambasadą. Ogłosiliśmy głodówkę. Zjechała telewizja, byli dziennikarze. Może pani to pamięta, to było głośne. Po trzech dniach przyjął nas zastępca ambasadora. Powiedział, że osobiście zajmie się naszą sprawą i że niepotrzebnie robiliśmy medialny szum. Wygarnąłem mu wtedy wszystko, co myślałem. Słuchał nie przerywając mi. Pewnie, dlatego, że przyszliśmy w towarzystwie adwokata, polskiego Żyda, który wielu Polakom pomógł wydostać rodziny z kraju.
– Pamiętam, że czytałam artykuł i widziałam namiot, w którym pikietowaliście.
– Z tym też były jaja. Nasz adwokat musiał zgłosić naszą akcję do policji i dostać zezwolenie. Inaczej moglibyśmy być ukarani za zakłócenie porządku. To ten szwedzki pragmatyzm….
– No i kiedy przyjechały dzieci?
– Dopiero we wrześniu. Szkoła już dawno się zaczęła, bo jak wiesz dzieciaki szwedzkie zaczynają szkołę w sierpniu, a nie we wrześniu jak u nas.
Nie uświadamiając sobie tego, zaczął do mnie mówić per ty, a ja nie reagowałam.
– Przyleciały samolotem. Same. Wyprowadziła je stewardesa wyjściem dla VIP-ów, tak, że nie czekały na sprawdzanie dokumentów itp. Na sobie miały jakby fartuszki z plastiku z wypisanymi danymi. Oboje mieliśmy łzy w oczach, ściśnięte gardła. Przyjechaliśmy dużo przed terminem i cały czas obserwowaliśmy tablicę przylotów. Był z nami reporter gazety i fotograf. Dzięki temu mam wszystko udokumentowane. O, popatrz – wyciągnął w moim kierunku zeszyt z wklejonymi wycinkami z Expressen.
– Pamiętam, czytałam o was, szczęśliwej rodzinie, której udało się dzięki pomocy dziennikarzy odzyskać dzieci.
– Bo tak było. Gdyby nie dziennikarze, to polska ambasada nie zrobiła by nic w naszej sprawie.
– A jak przywitały was dzieci? Nie widzieliście się szmat czasu…
– Nawet sobie nie wyobrażasz, jakie to było przywitanie. Asia dosłownie wskoczyła na mnie i przyczepiła się jak małpka. Jaś, jak to chłopak, nie pokazywał wzruszenia, ale w samochodzie cały czas trzymał żonę za rękę.
– A dalej „żyli szczęśliwi do końca swych dni”, jak to w bajkach się mówi… – powiedziałam.
– Coś koło tego. Jesteśmy szczęśliwą rodzinką, już jest nas pięcioro. Mała Ania urodziła się już w Szwecji, jako szwedzka obywatelka.
Dojeżdżaliśmy już do mojego domu.
– Jak to się stało, że jesteś taksówkarzem?
– Bo chcę zabielić.
– Nie rozumiem.
– Cały czas pracowałem w Szwecji na czarno. Zniszczyłem sobie krzyż od dźwigania. Zdrowie już nie te. Nie powiem zarabiałem dobrą kasę. Kupiliśmy dom, umeblowali, ale tylko Marysia pracowała na biało. Skończyła szkołę gastronomiczną, w Gdańsku pracowała w restauracji. Tu dostała pracę bez problemu. Latka lecą i człowiek zaczął myśleć o emeryturze. W Polsce nie będę miał możliwości, pracowałem za krótko. No i kumpel zaproponował, byśmy zainwestowali w taksówkę. Miałem z polski zawodowe prawko, więc tylko trochę się poduczyłem ulic no i zdałem egzamin. Jeżdżę już prawie dziesięć lat.
– Nie wiem, kiedy opublikuję te moje rozmowy, ale już dziś chcę się zapytać, czy pan się zgodzi.
– Oczywiście, po to ci opowiedziałem. A czemu pan? Mów mi Zenek.
Anna Wiśniewska
Fragment książki ”Nieprzewidziane skutki złamania nogi, czyli Stockholm’s Taxi drivers”.
NGP 2013
