ARCHIWUM NGP: O bardzo starym roku
Przy końcu roku kalendarzowego i na początku następnego, przewala się przez światowe gazety lawina podsumowań roku odchodzącego, a także wiele prób wieszczenia na przyszłość. Ten czas, jest drugim, po wakacyjnym sezonem ogórkowym.
Co wydarzyło się w ubiegłym, 2005 roku powinniśmy jeszcze pamiętać. Przypomnę jedynie o świętowaniu na Placu Czerwonym, w cieniu Kremla i Mauzoleum Lenina, 60-lecia zwycięstwa nad faszyzmem. A w Polsce? Oczywiście wybory parlamentarne i prezydenckie, których ślady jeszcze są widoczne w komentarzach i analizach prasowych.
Jakieś 30 – 40 lat temu, zdarzało się złośliwcom mówić o osobie urodzonej przed wojną – tak, tak, urodziła się przed wojną, ale japońską! Właśnie teraz, można by obchodzić 100-lecie tej wojny, znanej również pod nazwą rosyjsko-japońskiej. Trwała ona od lutego 1904 do września 1905 roku. Rosjanie sromotnie przegrali na lądzie i morzu i być może dlatego wolą świętować martyrologiczne wypędzenie Polaków z Kremla niż upokarzającą klęskę carskiego oręża sprzed stu lat.
A mogliby przecież przy ich dzisiejszym nawrocie do polityki sowieckiej, pamięć o tamtej porażce militarnej, połączyć z przypomnieniem 1000 ofiar bezbronnej ludności „krwawej niedzieli” w Petersburgu w styczniu 1905 roku. Byłaby to okazja do przywołania świetności militarnej ZSRR i porównania czasu krwiopijczego caratu ze zdobyczami niedawno minionego ustroju.
Przy tej okazji przypomnę, co wydarzyło się w 1905 roku, czyli ponad 100 lat temu!
W USA, w Kalifornii zakończono próby do produkcji traktora na gąsienicach, a w Warszawie na początku roku, wszyscy zaczytywali się „Popiołami” Żeromskiego w ich pierwszym wydaniu książkowym.
Anglik Charles Nestle wynalazł sposób i maszynę do „wiecznej ondulacji na naukowych podstawach”, czyli trwałej. Wtedy takie czesanie zajmowało do 12 godzin, lecz po dziesięciu latach, już w Nowym Jorku wynalazca układał i utrwalał damskie fryzury w 3 godziny. Również w Nowym Jorku otwarto pierwszą pizzerię na świecie. Właścicielem był oczywiście Włoch G. Lombardi, który postanowił to popularne domowe danie podnieść do rangi restauracyjnego.
W San Francisco, wyprodukowano pierwszego „jednorękiego bandytę”, czyli maszynę hazardową wypłacającą natychmiast wygraną. Konstruktorem był Niemiec Charles Fey a symbole na wirujących cylindrach jak dzwony, serca, diamenty i podkowy, zamienione później na owoce, przetrwały do dziś.
Pierwsze świetlówki, czyli szklane rury powyginane w kształty liter i wypełnione azotem świeciły jako reklamy również w USA. Niebawem zastąpiono je tańszymi lampami neonowymi. W 1906 roku, na Manhattanie było już ponad 3 tys. świetlnych reklam. Również w tym czasie powstał multifon, czyli szafa grająca do wyboru 24 utwory nagrane na wałki fonograficzne.
W 1905 roku bracia Wright latali swoim samolotem przez 38 minut a dwóch szkockich inżynierów okrętowych, skonstruowało bardzo prymitywny helikopter. W Paryżu zaczął jeździć pierwszy, specjalnie zbudowany do tego celu samochodowy karawan pogrzebowy. Świat motoryzował się i powstawały stacje benzynowe i dystrybutory paliwa. 100 lat temu zaczęto produkować na skalę przemysłową wiskozę, czyli sztuczne włókno a dalej tkaniny syntetyczne, a Albert Einstein opublikował swoją teorię względności.
W 1905 roku miały miejsce również ważne wydarzenia polityczne i tak na polskich terenach okupowanych przez Rosje, wybuchły antyrosyjskie strajki i demonstracje a w samej Rosji rewolucyjne antycarskie rozruchy. Norwegia oddzieliła się od Szwecji a Finlandia stanowczo odrzuciła rusyfikacyjne zarządzenia cara Mikołaja II.
W 1905 roku urodził się m.in. Władysław Gomułka, Konstanty I. Gałczyński, Dag Hammarskjold i Greta Garbo. W grudniu 1905 roku Henryk Sienkiewicz otrzymał literacką nagrodę Nobla za powieść „Quo Vadis”.
Czy niedawno miniony 2005 rok będzie rokiem ważnym, okaże się za lat dwadzieścia. Przypomnę na koniec dwie ważne daty sprzed ponad 20 lat.
10 marca 1985 roku zmarł w ZSRR Konstantin Czernienko. Michaił Gorbaczow został po nim sekretarzem generalnym KC KPZR i próbując reformować komunizm, zanadto majstrował przy nim, aż się ustrój całkiem rozleciał.
26 kwietnia 1985 roku w Warszawie przedłużono o 20 lat (do 2005!) umowę członkowską Układu Warszawskiego. Przy tej okazji, z układu wystąpiła Albania a Polska, Czechosłowacja, NRD, Bułgaria, Rumunia, Węgry i ZSRR pozostały. Ale nie na długo!
Szczęśliwego Nowego Roku!
Tadeusz C. Urbański
