Najnowsze badania nad polonikami w Szwecji
Na Uniwersytecie Sztokholmskim odbyła się niedawno obrona pracy doktorskiej Joanny Zatorskiej-Rosén na temat zrabowanej przez wojska szwedzkie z terenów Rzeczypospolitej biblioteki polskiego szlachcica Władysława Konstantego Wituskiego. Biblioteka ta wraz z innymi łupami wojennymi z czasów tzw. potopu szwedzkiego wywieziona została do zamku generała Carola Gustafa Wrangla w Skokloster, gdzie przechowywana jest do dnia dzisiejszego. Rozprawa dr Zatorskiej-Rosén nie jest pierwszym, ani jedynym opracowaniem na temat poloników ze Skokloster, ale książka ta jest inna niż poprzednie publikacje badawcze o zbiorach polskich w Szwecji i dlatego warto na nią zwrócić szczególną uwagę.
Z wcześniej prowadzonych prac na temat poloników ze Skokloster ukazały się dwa katalogi, wydano drukiem unikaty ze zbiorku bibliotecznego Wituskiego oraz angielsko-polską książkę ze szczególnym uwzględnieniem nieznanej do niedawna polskiej kolędy z pierwszej połowy XVII wieku. Poza tym szwedzcy i polscy naukowcy opublikowali szereg historyczno-literackich artykułów o dziejach biblioteki i jej polonikach. Badania te prowadzone były w Szwecji w ramach projektów autorki tegoż artykułu oraz w Polsce pod kierunkiem prof. Aliny Nowickiej-Jeżowej z Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki tym opracowaniom udało się na nowo przywrócić polskiemu dziedzictwu kulturowemu unikatowe i rzadkie pozycje książkowe i druczki ulotne, jakie od wieków spoczywają na zamku w Skokloster. Naukowcy przeprowadzili także liczne analizy bardziej interesujących pod względem treściowym i artystycznym pozycji literackich.
Zważywszy, iż praca dr Joanny Zatorskiej-Rosén jest już kolejną z rzędu pozycją książkową na temat zbioru poloników ze Skokloster, uzasadnione zdaje się postawienie pytania, czym różni się ta publikacja od poprzednich opracowań. Spójrzmy najpierw na sam tytuł rozprawy: Eques Polonus. Władysław Konstanty Wituski and His Book Collection at Skokloster Castle and in the Swedish National Archives (Polski szlachcic. Władysław Konstanty Wituski i jego kolekcja książek na Zamku Skokloster i w Archiwum Narodowym Szwecji). Tytuł wyraźnie sygnalizuje zakres i cel pracy autorki, jak i w pewnym stopniu przyjętą przez nią perspektywę badawczą. Na plan pierwszy wysuwa się postać prawowitego właściciela biblioteczki Władysława Konstantego Wituskiego. To właśnie w kontekście tegoż szeroko zarysowanej biografii dr Zatorska-Rosén podejmuje analizę zbioru jego książek. Poszerza poza tym swoje badania o materiały, jakie znajdują się w sztokholmskim archiwum (Riksarkivet), dokąd przekazano rękopisy z biblioteki zamkowej w Skokloster. Wśród nich znalazły się listy Wituskiego oraz jego osobisty pamiętnik.
Książka Eques Polonus. Władysław Konstanty Wituski and His Book Collection at Skokloster Castle and in the Swedish National Archives obejmuje kilka rozdziałów, poza tym bogaty materiał fotograficzny (zdjęcia poszczególnych pozycji zbioru) i szeroką bibliografię. Prezentując założenia metodologiczne swojej pracy, co jest absolutnym wymogiem w rozprawach doktorskich, Zatorska-Rosén określa cele swoich badań: dokładne poznanie biografii Wituskiego, scharakteryzowanie zbioru bibliotecznego z uwagi na kulturowe, historyczne, polityczne, a także religijne zainteresowania właściciela, przeanalizowanie poszczególnych pozycji zbioru w kontekście kulturowym oraz porównanie skromnej biblioteki Wituskiego z innymi, niewielkimi bibliotekami szlacheckimi w Rzeczypospolitej pierwszej połowy XVII wieku. Zarówno cel, metody jak i zakres materiałowy Zatorskiej-Rosén różni się od wcześniejszych badań, co wynika głównie stąd, że rozprawa ma zdecydowanie profil kulturowy. Poprzednie opracowania – katalogi, wydania unikatów, analizy poszczególnych utworów – miały natomiast przede wszystkim charakter historyczno-literacki.
Kim był zatem polski szlachcic Władysław Konstanty Wituski (1603-1655), którego biblioteka trafiła na zamek szwedzkiego generała i magnata Carola Gustafa Wrangla? Pochodził on ze średniej, polskiej szlachty. Pobierał najpierw nauki w Kolegium Jezuickim w Pułtusku, potem w Akademii Krakowskiej. Odbył – co było zwyczajem wielu młodych polskich szlachciców tamtych czasów – szereg podróży edukacyjnych po Europie. Z Holenderską Kompanią Zachodnioindyjską udał się w najdalszą podróż swojego życia – do Brazylii. Po tej niezwykłej jak na owe czasy wyprawie powrócił do kraju i nadal aktywnie brał udział w życiu politycznym Rzeczypospolitej. Uczestniczył w licznych posiedzeniach sejmu, pełnił urząd podkomorzego miasta Gostynia i był poza tym właścicielem kilku wsi. Jak widać, łączył swoje obowiązki państwowe z zadaniami gospodarza, był zatem zarówno politykiem jak i ziemianinem. Wituski, o czym warto wspomnieć, podobnie jak i jego rodzina, miał również pewne mniej lub bardziej bezpośrednie relacje z samym dworem królewskim.
Dr Joanna Zatorska-Rosén na szerszym tle kulturowym szczegółowo przedstawia zawartość biblioteczki Wituskiego. W sumie zawierała on 83 pozycje, z których tylko 26 to książki, resztę natomiast zaliczyć można do tzw. druków lub druczków ulotnych, gdyż obejmują mniej niż 48 stron. Autorka wiele uwagi poświęca stronie edytorskiej poszczególnych pozycji zbiorku, ustala ich proweniencje – miejsce wydania i przechowywania, wskazuje na wcześniejszych właścicieli oraz komentuje notatki widniejące zarówno na stronach książek jak i druczków. Charakteryzuje także bliżej oprawy poszczególnych pozycji oraz podkreśla, że niemal w równych proporcjach znajdujemy w biblioteczce Wituskiego utwory wydane w języku polskim i łacińskim. Dane te dobitnie potwierdzają fakt, że jeszcze w epoce Baroku literatura polska miała charakter dwujęzyczny, a czytelnikami jej byli nie tylko przedstawiciele najwyższych warstw społecznych, ale także średnia szlachta, której reprezentantem był Wituski. Prawie wszystkie pozycje w zbiorze ukazały się drukiem na terenie Rzeczypospolitej, zaledwie kilka z nich poza granicami kraju.
Biblioteczka Wituskiego to typowa biblioteka szlachecka. Pod względem tematycznym jej książki i druki ulotne nawiązują do ważnych wydarzeń z życia polskiej szlachty. Znajdujemy tam sporo przykładów literatury okazjonalnej: mowy weselne i pogrzebowe oraz przemowy gratulacyjne adresowane do prominentnych postaci z kręgów szlacheckich. Dużą część biblioteki stanowią poza tym traktaty polityczne i prawne oraz sprawozdania z posiedzeń sejmowych. Niewiele jest tam natomiast tzw. literatury dewocjonalnej, często reprezentowanej w dworkach szlacheckich tamtych czasów. Nawet wcześniej wspomniana kolęda nie jest sensu stricto przykładem literatury religijnej, gdyż łączy w sobie liczne motywy profanum z tematem sacrum – z narodzinami Jezusa. Co jednak warte odnotowania, w zbiorku znajdują się nie tylko teksty katolickie, ale i protestanckie.
Po bliższym scharakteryzowaniu zawartości biblioteki Wituskiego Zatorska-Rosén porównuje ją z zasobami innych, mniejszych polskich bibliotek szlacheckich z początków XVII wieku. Zbiorek ze Skokloster różni się od nich m.in. tym, że wskazuje na niezwykle szerokie zainteresowania polityczne właściciela. Znajdujemy tam na przykład książkę Jeansa Bodina De republika rexi sex, którą można zaliczyć do naówczas niezwykle ważnych rozpraw europejskich na temat funkcjonowania samego państwa, instytucji państwowych oraz roli rodziny w strukturach społecznych. Odnalezienie tej pozycji książkowej w posiadaniu Wituskiego mówi wiele nie tylko o jego osobistych zainteresowaniach, ale świadczy również o tym, iż debaty o państwowości, kwestiach społecznych i prawno-politycznych, jakie toczyły się w Europie Zachodniej w pierwszej połowie XVII wieku, nie były całkiem obce polskiej szlachcie, nawet tej z klasy średniej.
Dr Joanna Zatorska-Rosén przeprowadziła bardzo wnikliwie badania nad biblioteczką Wituskiego nie tylko w nawiązaniu do jego biografii, ale również w szerszym kontekście kulturowym. Swoje kilkuletnie prace przeprowadziła autorka w ramach studiów doktoranckich na Uniwersytecie Sztokholmskim oraz dzięki wsparciu finansowemu ze strony kilku szwedzkich fundacji.
W zakończeniu pozwolę sobie na krótką refleksję odnośnie dalszych prac nad polonikami w Szwecji. Rozpoczęte i kierowane przez mnie prace nad polonikami w Instytucie Slawistyki Uniwersytetu Sztokholmskiego trwają nadal. Dr Joanna Zatorska-Rosén ma już bliżej określone plany odnośnie własnych badań nad polskimi zbiorami książkowymi w Szwecji. Poza tym powstają nowe, wspólne prace polskich i szwedzkich naukowców, tym razem także przy udziale badaczy z krajów bałtyckich, w ramach szeroko zakrojonego projektu Bałtyckie dziedzictwo Jagiellonów. Obecnie kieruje nim dr Ewa Cybulska–Bohuszewicz z Centrum Badań Epok Wczesnonowożytnych na Uniwersytecie Opolskim. Projekt finansowany jest przez stronę polską, ze slawistyki Uniwersytetu Sztokholmskiego w badaniach uczestniczy dr Joanna Zatorska-Rosén oraz doc. dr Renata Ingbrant.
W tym roku odbyła się jedna z pierwszych konferencji projektu poświęcona m.in. Annie Wazównej, córce Katarzyny Jagiellonki i króla szwedzkiego Jana III Wazy. Anna spędziła wiele lat w Rzeczypospolitej, gdzie okazała się być niezwykłą postacią kobiecą tamtych czasów. Jako siostra Zygmunta III Wazy przez lata sprawowała funkcję jego doradcy, rozwijała poza tym pilnie swoje zainteresowania teologią (nota bene w odróżnieniu od brata katolika była protestantką) i władając biegle kilkoma językami utrzymywała liczne kontakty z naukowcami z różnych krajów. Wiele czasu poświęcała również botanice, szczególnie ziołolecznictwu, co skłoniło ją do opracowania pierwszego polskiego zielnika z zasuszonych liści.
Powróćmy jednak do rozprawy dr Joanny Zatorskiej-Rosén Eques Polonus: Władysław Konstanty Wituski and His Book Collection at Skokloster Castle and in the Swedish National Archives. Jest to świetna praca badawcza z historii mniejszych, siedemnastowiecznych polskich bibliotek, rozprawa doktorska z dziedziny polskiej kultury oraz dziejów polskich zbiorów książkowych w Szwecji. Z pewnością książka ta zapisze się na zawsze w historii badań nad polonikami, jakie znalazły się poza granicami kraju.
Ewa Teodorowicz Hellman
