Ellen Key. Indywidualność jednostki
Wśród trzydziestu najbardziej sławnych Szwedów znaleźć można Ellen Key, uznawaną za prekursorkę ruchu reformy pedagogicznej. Ellen Key uważała, że psychologia jest fundamentem wychowania. Opowiadała się za takim wychowaniem, które miało szanować osobowość oraz naturę dziecka, uwzględniając przy tym jego własne możliwości rozwojowe. Prawo do osobistej wolności i niezależności było dla niej bardzo ważne. Postulowała w swoich teoriach poszanowanie naturalnej odrębności dziecka. Prawa do pełnej indywidualizacji nauczania dzieci i ich swobodnego rozwoju uważała za podstawowe”. Zwracała uwagę rodzicom, żeby do wychowania podchodzili w sposób odpowiedzialny. Każde dziecko jest indywidualnością. Należy je szanować. Bardzo ważna jest wnikliwa diagnoza dziecka. Tylko jego dokładna obserwacja może ułatwić zrozumienie i poznanie. (z artykułu Eweliny Piecuch: ”Wychowanie szczęśliwego człowieka podstawowym celem rodziców”).
Ellen Key urodziła się 11 grudnia 1849 roku w Småland, w Gladhammars socken niedaleko Västervik. Była córką polityka zasiadającego w szwedzkim parlamencie Emila Keya (1822–1892) i hrabiny Sofii Ottiliana Posse (1824–1884), która miała posiadłość Sundholm w południowej części Tjust. Matka była z kolei kuzynką premiera Arvida Posse ( był premierem w latach 1880–1883). Mówi się, że szwedzka rodzina Keyów jest potomkiem Jamesa MacKaya, który przybył do Szwecji ze Szkocji podczas wojny trzydziestoletniej.
Do 19. roku życia Key nie uczęszczała do żadnej szkoły, kształciła się sama. Źródłem jej wiedzy był księgozbiór ojca oraz obserwacje i doświadczenia czerpane z żywej księgi przyrody. Później trafiła do szkoły dla dziewcząt Rossanderska w Sztokholmie (budynek znajdował się najpierw na Mäster Samuelsgatan 51, później na Ålandsgatan 17).
Już w młodym wieku została sekretarką ojca i podczas półrocza zimowego posiedzeń Riksdagu musiała pełnić rolę gospodyni podczas spotkań ojca z politykami i osobistościami kultury w ich mieszkaniu w Sztokholmie. W latach siedemdziesiątych XIX wieku Key założył w swoim rodzinnym mieście szkółkę niedzielną dla dzieci z okolicy. Po tym, jak gospodarstwo Sundsholm przestało być własnością rodziny w związku z bankructwem ojca, utrzymywała się jako nauczycielka w szkole Anny Whitlock, którą pomogła założyć. Jednocześnie prowadziła wykłady m.in. w Sztokholmskim Instytucie Robotniczym przede wszystkim z literatury i historii.
Szybko zwróciła na siebie uwagę, gdy w 1889 r. wygłaszała wykłady na temat wolności słowa i prasy w stowarzyszeniu studenckim Verdandi. Młoda Ellen, która dzięki ojcu została wtajemniczona w sprawy publiczne, żywo interesowała się działalnością polityczną i literacką. Już w okresie nauki zamieściła kilka artykułów w miejscowych czasopismach.
Jej ideologiczne podstawy to indywidualizm, empiryzm i humanizm. Z jednej strony zdobywała wielki podziw, z drugiej spotkała się z ostrą krytyką. Głównie dlatego, że dystansowała się w swoich poglądach i opiniach od chrześcijaństwa, a także dlatego, że była prekursorką walki o prawa kobiet. Dodatkowo krytykowano ją za jej rzekomą „antypatriotyczną” postawę w kwestiach pokojowych oraz oskarżano, że ”legitymizuje eugenikę”.
Ale przede wszystkim znana jest jako prekursorka ruchu reformy pedagogicznej. Key wiązała idee społeczne i filozoficzne z koncepcją skrajnie indywidualistycznego wychowania, w którym respektuje się prawo dziecka do swobodnego rozwoju. Pod wpływem Rousseau odrzuciła pedagogikę autorytarną i nauczanie segregowane. Program walki o prawa dzieci do rozwoju zgodnego z naturą przedstawiła w książce ”Stulecie dziecka” (1900, wyd. pol. 1928). Można uznać, że przyczyniła się do rozwoju społeczeństwa, w większym stopniu stawiając dobro dzieci w centrum uwagi co miało ogromny wpływ na system szkolnictwa. Jej prekursorska praca została przetłumaczona na 26 języków.
Inną książką, która zyskała jej sławę, była wydana rok wcześniej praca ”Piękno dla wszystkich” (1899), które jest jej manifestem estetycznym, a podsumowanie jej filozofii życiowej znaleźć można w ”Lifslinjer” tom I-III (wydawanych w latach 1903–1906) oraz ”Misbrukad kvinnokraft” (1896).
Była jedną z najbardziej wpływowych pisarek swoich czasów, nawet poza granicami Szwecji. Zaprzyjaźniła się i przedstawiła szwedzkim czytelnikom między innymi Romaina Rollanda, Rainera Marię Rilke, Martina Bubera i Lou Andreasa Salomé. W XIX wieku spotykała się z wielkimi dramaturgami tamtych czasów, Victorią Benedictsson, Signe Sohlman i Anne Charlotte Leffler. Razem z matematyczką Sonją Kowalewską stanowiły ważną część radykalnego kręgu pisarzy lat osiemdziesiątych XIX wieku. W tym samym czasie rozpoczęły się jej bliskie przyjaźnie m.in. z Vernerem von Heidenstamem, Richardem Berghem, Hanną Pauli i Oscarem Levertinem. Kilku z nich należało do bliskiego kręgu przyjaciół, którzy nazywali siebie Juntanami, uwiecznionego na obrazie Hanny Pauli ”Przyjaciele” ukończonym w 1907 roku.
Jej przyjacielska więź z Augustem Strindbergiem ostatecznie przerodziła się we wzajemną zaciekłą wrogość, której przejawem była między innymi powieść Strindberga ”Svarta fanor”, w którym Key została przedstawiona pod pseudonimem Hanna Paj jako osoba intrygująca i niesympatyczna. Jej oponent Vitalis Norström napisał książkę ”Trzecie królestwo Ellen Key” w 1902 roku i było to swoiste studium radykalizmu, jako krytyki całego projektu radykalizmu kulturowego wyznawanego przez Ellen Key.
Obraz kobiety, jaki rysuje się z poglądów Key, nie odnosi się do emancypacji, w której orzeka się o konieczności upodobnienia kobiety do mężczyzny, lecz do wykorzystania, a wręcz wyeksponowania kobiecej perspektywy, wynikającej ze specyfiki płci – pisze Aleksandra Ciechomska z Uniwersytetu Warszawskiego. Key krytycznie ustosunkowuje się do przeświadczenia o wyższości mężczyzny nad kobietą, ale i jedocześnie do podejmowanych przez ruch kobiecy prób zrównania kobiet i mężczyzn:
”Zarówno ruch emancypacyjny ze swojem dążeniem do równouprawnienia kobiety z mężczyzną w wychowaniu i pracy, w życiu rodzinnem i obywatelskiem, jakoteż reakcya nowa i stara konserwatywna — ze swem przeświadczeniem, że współzawodnictwo w pracy z mężczyzną pozbawia kobietę kobiecości — nie obejmowały dotychczas dostatecznie kwestyi kobiecej jako całości. Jednostronność, bez względu na to, czy wyraża się jako krańcowa dążność do uprawnienia, czy też jako krańcowa dążność do rozdziału, może niekiedy mieć duże znaczenie […]. Ale stale nie chroni indywidualności kobiecej, tylko ją w dalszym ciągu uogólnia […]. (Key 1905a: 120) Key, mimo docenienia działalności skandynawskiego ruchu kobiecego, wychodzi z założenia, że dotychczasowe poglądy na kwestię kobiecą nie pozwoliły dostatecznie określić indywidualności kobiet. Jak twierdzi, zrównanie obu płci, które postulowały feministki, prowadzi do zatarcia tego, co odróżnia kobietę i mężczyznę, a co za tym idzie — do niedostrzeżenia zdolności i potencjału kobiet, uruchamiających w rezultacie jedynie męskie zasoby swoich możliwości i lokujących wyniki swojej pracy w dziedzinach dotąd zajmowanych tylko przez mężczyzn. (Zagadnienia Rodzajów Literackich, LXIII, z. 3).
Po prawie dziesięciu latach podróży po Europie zdecydowała się osiedlić na południowym cyplu Ombergu nad jeziorem Vättern, w pobliżu swoich dwóch przyjaciół, księcia Eugena i Vernera von Heidenstam. W latach 1910–1911 zleciła budowę domu w Strand, inspirując się ukochanym domem z dzieciństwa Sundsholm, w stylu secesyjnym i włoskiej willi. Tutaj mieszkała przez 16 lat i większość czasu spędzała na przyjmowaniu gości z bliska i daleka. W księdze gości Stranda znajduje się prawie 4000 nazwisk. Dzisiaj w tym domu urządzone jest muzeum poświęcone Ellen Key i nadal wszyscy goście wpisują się do pamiątkowej księgi.
Miażdżyca i wylew krwi do mózgu doprowadziły do jej śmierci w kwietniu 1926 roku. Według jej ostatniego życzenia zażądała, aby jej pogrzeb był skromny, dlatego spoczęła w dębowej trumnie na łóżku pełnym dzikich kwiatów i zieleni z jej rodzinnego domu w Sundsholm w Strand. Została pochowana przez arcybiskupa Nathana Söderbloma, a po kremacji w krematorium w Örebro, otrzymała miejsce wiecznego spoczynku w grobie rodzinnym na cmentarzu Västervik.
Również i dzisiaj jej przesłania i myśli są nadal aktualne. Często powtarzana jest jej myśli, że ”wszystko, wszystko w wojnie jest barbarzyńskie… Ale najgorszym barbarzyństwem wojny jest to, że kolektywnie zmusza ludzi do popełniania czynów, przeciwko którym indywidualnie by się buntowali całą swoją istotą”. Również jej poglądy na temat wychowania nie straciły na aktualności: „Na każdym kroku dziecko powinno spotykać się z prawdziwym doświadczeniem życiowym; ciernie nigdy nie powinny być wyrywane z jego róż”. Ellen Key była zwolenniczką wychowania w domu rodzinnym. Według niej dziecko w okresie przedszkolnym powinno przebywać wyłącznie w domu rodzinnym, otoczone przyjazną atmosferą, opieką. W domu nie powinno stosować się kar cielesnych budzących niepokój i agresję dziecka.
”Tylko środowisko rodzinne stanowi naturalne społeczeństwo, miejsce w którym dziecko rozwija się, uczy wymiany usług, pracowitości oraz wypełniania obowiązków społecznych. Ważny jest również bezpośredni kontakt dziecka z przyrodą, książkami, zabawkami, pięknem” – pisała Key.
Według niej charakterystyczne dla wychowawczego klimatu rodziny były walory duchowe. Rodzice, służący przykładem, godni naśladowania, są podstawą dobrych kontaktów ze swoimi pociechami. Była też przeciwniczką wychowania religijnego, które według niej powinno być zastąpione poprzez nauczanie religii międzyludzkiej, solidarności i miłości. Ellen Key uchodziła za uosobienie pedagogicznego optymizmu, była niemalże utopijną marzycielką swoich własnych projektów. Do dnia dzisiejszego wielu pedagogów, organizatorów oświaty poszukuje rozwiązań o których pisała. Obecnie coraz częściej mamy do czynienia z przekształcaniem systemów edukacji i przystosowywaniem ich do potrzeb, możliwości i zainteresowań dzieci.
St.S.
