Radzyń Podlaski w województwie lubelskim
Do końca XIV wieku, obszary Radzynia Podlaskiego sąsiadujące z ziemiami litewsko-ruskimi, narażone były na ciągłe najazdy wrogich wojsk. Fakt ten oczywiście nie sprzyjał stałemu osadnictwu na tych terenach. Po objęciu korony polskiej przez Władysława Jagiełłę, sytuacja na tych terenach znacząco się zmieniła.
Od tej pory zaznaczył się sukcesywny napływ na te tereny ludności z Mazowsza. Dobrze wygenerowało się tutaj osadnictwo i rolnictwo. Historycy zwracają baczną uwagę na fakt, że na obszarze między środkowym biegiem Wisły i Bugu, mieszkańcy oddziaływali na siebie politycznie, kulturalnie a przede wszystkim gospodarczo. Wszystkie naturalne bogactwa przejawiły się w zabytkowych obiektach tutejszej architektury. Najstarsze zapisy mówią nam, że pierwsza z osad, która dała początek miastu Radzyń, nosiła nazwę Kozirynek, początkowo zapisywano ją jako Cozirynek oppidum.
Pierwsza nazwa Radzynia
W późniejszym czasie, Kozirynek zmienił swoją nazwę jako „oppidum Radzyń”, co opisują notatki historyczne z roku 1580. Pierwotna nazwa Radzn, która z czasem zmieniła swoje brzmienie na Radzyń, przyjęła formę bardziej spolszczoną jak dla przykładu Lubień czy też Zwoleń.
XV stulecie
W latach 20. XV wieku, król polski Władysław Jagiełło nadał miejscowościom Kozietule i Łosiowi „pustki” czyli inaczej mówiąc ziemię ugorną leżącą nad rzeką Białką. Ród Cebulków nabywszy wspomniane miejscowości, założył na „pustkach” dwie wsie Wyżną Białkę i Niżną Białkę. W połowie XV stulecia, Cebulkowie ufundowali tu kościół drewniany, o którym pisał Jan Długosz.
Rozwój tych terenów
Gwałtowny rozwój tych terenów, dzięki sprzedaży kóz spowodował, że w roku 1465 podkomorzy lubelski Grot z Ostrowa erygował miasto. Miasto pozostało nadal królewszczyzną i kolejno zmieniało ono swoich właścicieli. W połowie XVI wieku „miasto Radzyń” król Aleksander Jagiellończyk, wydzierżawił rodzinie Mniszchów, którzy wybudowali tu późnorenesansowy kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy. Kolejni królowie Zygmunt Stary i jego syn Zygmunt August, nadali Radzyniowi dodatkowe przywileje zwiększające uprawnienia mieszczan radzyńskich. Jan III Sobieski, przekazał Radzyń wraz z jego dobrami na wieczystą dzierżawę podkanclerzemu Stanisławowi Szczuce.
Osiemnaste stulecie
Od 1741 roku, Radzyń był własnością rodu Potockich. Eustachy Potocki, ówczesny generał Wojska Polskiego, ufundował tu rokokowy pałac. Był on zaprojektowany i wybudowany przez Jakuba Fontanę. Radzyń nigdy nie uczestniczył w wielkich wydarzeniach historycznych Polski. W XIX stuleciu w roku 1867 został utworzony tu powiat radzyński, co przyczyniło się do jego wzrostu ekonomicznego. Pobudowano wówczas w Radzyniu szereg młynów, gorzelnię, kilka tartaków i warsztatów szewskich i stolarskich. A przede wszystkim powołano tutaj do istnienia kolej żelazną.
Udział w powstaniach
Szczególnie aktywny był udział mieszkańców Radzynia w narodowych zrywach powstańczych oraz w wystąpieniach rewolucyjnych w okresie 1905-1907. Społecznym wysiłkiem mieszkańców Radzynia, utworzono tu szkołę średnią, z której powstało obecne radzyńskie Liceum Ogólnokształcące. Nie można też zapomnieć o czynnej radzyńskiej organizacji POW. Po odzyskaniu niepodległości Polski w roku 1918, ówcześni właściciele Radzynia, niejaka rodzina Szlubowskich, ofiarowali na własność skarbowi państwa istniejący tu pałac. Stał się on siedzibą starosty powiatowego aż do roku 1939. W okresie okupacji pałac zajmowała administracja niemiecka.
Ewa Michałowska-Walkiewicz
