Kobryń

Zatrzymałem się tam w drodze z Brześcia (ok.50 km) jadąc do Pińska (jeszcze ok. 120 km). Kobryń (biał. Ко́брын, jid. ‏קאברין‎, Kobrin) to miasto położone na Polesiu, nad kanałem łączącym Dniepr z Bugiem i z rzeką Muchawiec. Do roku 1939 roku znajdował się w Polsce. Liczy dziś ponad 51 tys. mieszkańców.

Uważa się, że Kobryń został założony w XII wieku przez potomków księcia kijowskiego Izyasława, który zbudował tam drewniany zamek. Pierwsza jednak pisemna wzmianka o Kobryniu pochodzi z roku 1287, kiedy to książę wołyński Władimir Wasilkowicz przekazał go swojej żonie. W XIV wieku miasto wraz z okolicznymi ziemiami weszło w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rok 1404 to data założenia tamtejszej dynastii książęcej, którą zapoczątkował Roman wnuk Olgierda. Do początku XVI wieku, kiedy zmarł jego ostatni przedstawiciel, księstwo kobryńskie było samodzielnym okręgiem. Od XVI wieku miasto było dużym skupiskiem ludności żydowskiej.

Następnie ziemie weszły w skład królestwa polskiego, stając się w 1532 roku osobistą własnością królowej Bony. W 1589 Kobryń otrzymał prawo magdeburskie i własny herb.

W drugiej połowie XVII wieku zaczął się dla kobrynia okres schyłkowy. Miasto było wielokrotnie plądrowane – najpierw przez wojska Bohdana Chmielnickiego, potem przez zbuntowany oddział litewski, a w czasie wojny północnej przez wojska króla szwedzkiego Karola XII. Doprowadziło to do tego, że miasto straciło prawo magdeburskie i faktycznie przekształciło się w wieś. Nowe życie w Kobryń tchnęła budowa Kanału Królewskiego (obecnie znanego jako Dniepro-Burzański).         W latach 1797 do 1800 mieszkali tam m.in. brat Adama Mickiewicza i Aleksander Suworow – rosyjski dowódca i teoretyk wojskowy, zwycięzca wielu kampanii militarnych, który uczestniczył w tłumieniu konfederacji barskiej i dowodził wojną przeciw insurekcji kościuszkowskiej – dowódca wojsk okupujących Polskę przed III rozbiorem.

Budowa szosy Moskwa-Warszawa (1846) i jednej z odnóg kolei poleskiej (1880), która przechodziła przez Kobryń, przyczyniła się do jego rozwoju gospodarczego i wzrostu liczby ludności. Położyła temu kres I wojna światowa, a następnie okupacja niemiecka. W rezultacie Kobryń trafił ponownie do Polski i dopiero w 1939 r. został włączony do BSRR, stając się wkrótce ośrodkiem regionalnym.

W roku 1919 roku Kobryń został przejściowo zdobyty przez polską kawalerię z grupy gen. Antoniego Listowskiego – gen. majora Armii Imperium Rosyjskiego, a później gen. dywizji Wojska Polskiego. W okresie międzywojennym Kobryń należał do Polski, był stolicą powiatu w województwie poleskim, w którym stacjonował sztab 30. DP i 83 Pułk Piechoty.

Pomnik Tadeusza Kościuszki

Kobryń i jego okolice we wrześniu 1939 były ważnym ośrodkiem obrony polskiej na Polesiu i  miejscem krwawych walk. Tam w dniach 17–18 września 1939 toczyły się walki z niemieckim XIX Korpusem Pancernym gen. Heinza Guderiana. Po ustąpieniu Niemców rozgorzały walki z działającymi w rejonie Kobrynia komunistycznymi bandami zwalczającymi Polaków, które uaktywniły się na wieść o agresji sowieckiej na Polskę. Na koniec polskim obrońcom przyszło się zmierzyć z wkraczającymi od wschodu oddziałami sowieckimi. Ziemi kobryńskiej bronili żołnierze dowodzonej przez płk. Adama Eplera Dywizji „Kobryń”, zorganizowanej po 10 września 1939 r. na bazie jednostek wchodzących w skład Ośrodka Zapasowego 30 Poleskiej Dywizji Piechoty (82. syberyjski Pułk Strzelców z Brześcia, 83.  Z Pułk Strzelców Poleskich z Kobrynia, 84. Pułk Strzelców Polskich z Pińska oraz 5. dywizjon artylerii lekkiej). W walkach pod Kobryniem wzięła także udział kompania ochotnicza sformowana z uczniów kobryńskiego gimnazjum, którzy odbyli przedpoborowe przysposobienie wojskowe (członkowie kobryńskiego „Strzelca”), żołnierze Legii Akademickiej przybyli do Kobrynia oraz liczni funkcjonariusze Policji Państwowej z Kobrynia i Brześcia. Walki trwały do dnia 22 września 1939, kiedy do miasta opuszczanego przez Niemców weszły oddziały sowieckie.

Od 19 września 1939 pod okupacją niemiecką, od 22 września do czerwca 1941 pod okupacją sowiecką, następnie do lata 1944 ponownie pod niemiecką. W latach 1941–1942 miejscowa ludność żydowska została przez Niemców zamknięta w getcie, a następnie wymordowana. W latach 1945–1991 miasto należało do Białoruskiej SRR, od 1991 jest częścią Białorusi.

W 2008 w Kobryniu odnaleziono masowe groby żołnierzy polskich. W mieście, na terenie starego cmentarza katolickiego zlokalizowano zbiorową mogiłę, z której wydobyto szczątki 13 żołnierzy Wojska Polskiego poległych zapewne 18 września 1939 podczas obrony miasta. Wśród licznych elementów uzbrojenia i oporządzenia wojskowego w grobie znaleziono przedmioty pozwalające na identyfikację konkretnych żołnierzy. Na podstawie odnalezionych znaków tożsamości zidentyfikowano nazwiska trzech żołnierzy WP: strzelca Stanisława Matyki, podchorążego Ewarysta Zajkowskiego oraz strzelca Ludwika Lipy. W Podziemieniu k. Kobrynia odnaleziono i ekshumowano szczątki 42 zamordowanych Polaków, żołnierzy, policjantów i cywilów, którzy według wstępnych ustaleń wszyscy zginęli z rąk miejscowych band.

Uroczysty pogrzeb prochów odnalezionych polskich ofiar, wśród nich gen. Stanisława Sołłohub-Dowoyno, odbył się 13 września 2008 na cmentarzu w Kobryniu przy asyście honorowej pocztów sztandarowych polskiego wojska i policji. Ceremonii przewodniczył ks. bp Tadeusz Płoski,  ordynariusz polowy WP.

Aktualnie na terenie miasta znajdują się dwie zabytkowe nekropoliew – pierwsza przy ul. Pierszomajskiej i druga w dzielnicy położonej za rzeką Muchawcem. Stary cmentarz katolicki jest najstarszym z zachowanych cmentarzy w Kobryniu. Znajduje się przy ul. Pierszomajskiej obok kościoła rzymskokatolickiego. Jest silnie zdewastowany i zarośnięty. Do najciekawszych  nagrobków należy grób rodziny Ptaszkiewiczów, gdzie pochowano zmarłego w roku 1863 syna Romualda Traugutta. Część cmentarza została przejęta przez cerkiew prawosławną, znajdują się na niej m.in. nagrobek rodziny Mickiewiczów, w którym spoczywają Aleksander Mickiewicz z żoną Teresą Terajewicz i synem Franciszkiem. W lipcu 1998 z okazji 200. rocznicy urodzin Adama Mickiewicza konserwatorzy z warszawskiej ASP poddali rzeźbę renowacji, a prace sfinansowała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Ich grób jednak nie został włączony do wiodącego przez Białoruś „Szlaku Mickiewiczowskiego”. W części natomiast narożnej terenu przycerkiewnego mieści się kwatera 42 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w walkach z armią radziecką w jesieni 1920.

Drugi cmentarz katolicko–prawosławny położony jest w dzielnicy znajdującej się za Muchawcem i linią kolejową. Na cmentarzu chowano od I połowy XIX wieku głównie przedstawicieli lokalnych elit: wojskowych, lekarzy, ziemian i duchownych. Znajdują się tu kwatery Kościuszków (wśród spoczywających jest m.in. Antonina z Kościuszków Trauguttowa Mickiewiczowa, żona Romualda Traugutta i Franciszka Mickiewicza) oraz Mirosław Kościuszko, według legendy ostatni ze sławnego rodu kresowego (zm. 1914). Godny uwagi jest także nagrobek rodziny Dziekońskich – najstarszy zachowany na cmentarzu, pochodzący z 1832. Będąc w Kobryniu udało mi się także zobaczyć klasycystyczny kościół katolicki pw. Zaśnięcia NMP, zbudowany w 1843 oddany wiernym w 1989. Byłem również w prawosławnym klasztorze Przemienienia Pańskiego założonym w końcu XV wieku, który został przejęty przez Bazylianów (1596). W klasztorze tym odbył się synod biskupów unickich Rzeczypospolitej (1626), a po skasowaniu unii (1839) mieściła się prawosławna szkoła duchowna. Obecnie działa tam żeński klasztor Spasski.

Zatrzymałem się też na chwilę (bo był zamknięty dla zwiedzających) przy Dworku Suworowa,  zbudowanym w roku 1794 i zniszczonym w czasie II wojny światowej. Mieści się w nim obecnie  muzeum wojskowo-historyczne im. Aleksandra Suworowa, który mieszkał w nim w 1797 i 1800. W dworku tym w przebywał także Romuald Traugutt (1860). Widziałem też ruiny synagogi z II połowy XIX wieku.

Opracowanie i zdjęcia: Leszek Wątróbski

Lämna ett svar