Pałac w Wilanowie. Historia pałacu królewskiego

Pałac w Wilanowie, to barokowa rezydencja królewska. Został wzniesiony w latach 1681–1696 dla króla Jana III Sobieskiego, zwanego Lwem Lechistanu. To była jego letnia rezydencja, w której spędzał czas z ukochaną żoną Marysieńką i dziećmi. Pałac ten wzniesiono według projektu Augustyna Wincentego Locciego.

Pałac wraz z otaczającym go parkiem oraz zabudowaniami odznacza się doskonale zachowanymi walorami historycznymi i artystycznymi. Jest obecnie miejscem licznych wydarzeń kulturalnych, koncertów i spotkań. Obok pałacu znajduje się piękny, a zarazem oryginalny ogród. Architektura pałacu jest efektem połączenia wzorców sztuki europejskiej – willi włoskiej i pałacu wersalskiego ze staropolską tradycją dworu alkierzowego. Zachowany wystrój malarsko-rzeźbiarski zarówno elewacji zewnętrznej, jak i wnętrz pałacowych nawiązuje do symboliki antycznej i głosi apoteozę czyli chwałę rodu Sobieskich, z jednoczesną gloryfikacją sukcesów militarnych króla.

Wystrój pałacu

Wystrój sztukatorski jak również malarski pałacu jest dziełem takich twórców jak Jerzy Eleuter Szymonowicz-Siemiginowski, który wykonał plafony przedstawiające cztery pory roku w Apartamentach Królewskich, Michelangelo Palloni – twórca fresków na sklepieniach galerii ogrodowych, Claude Callot i Jan Reisner – twórcy plafonów w Bibliotece Króla i Gabinecie Zwierciadlanym. Dekoracje w tarczach elewacji wykonał mistrz Francesco Fumo. Jeśli chodzi natomiast o ornamentykę, jest ona dziełem Pietro Innocente-Comperetiego. We wnętrzach pałacu znajduje się wspaniała kolekcja dzieł sztuki europejskiej i dalekowschodniej – obrazów i rzeźb, ceramiki i szkła, sreber, zegarów, mebli i innych przykładów najwyższej klasy rzemiosła artystycznego, a także galeria antycznych waz greckich i rzeźb egipskich. Jest tu też unikatowe pomieszczenie ze ścianami dekorowanymi laką europejską – Gabinet Chiński Króla.

Podmiejska rezydencja

Pałac w Wilanowie w latach 1677–1680 był typowo podmiejską rezydencją magnacką. Miała ona kształt dworu polskiego z alkierzami czyli narożnikami elewacyjnymi, który rozbudowano pod kierunkiem Augustyna Wincentego Locciego. Za czasów króla Jana III pałac składał się z korpusu głównego, galerii ogrodowych i zamykających je wież. Jest to budowla symetryczna, podzielona na część solarną – gdzie znajdowały się komnaty króla i część lunarną, dedykowaną królowej Marysieńce. Na elewacji wyróżnia się zachowany łuk tryumfalny z płaskorzeźbami przedstawiającymi uroczysty wjazd króla Jana III po zwycięstwie wiedeńskim w 1683 roku. Król jedzie na rydwanie, jak rzymski cesarz, a bogini zwycięstwa trzyma wieniec laurowy nad jego czołem. Wokół pałacu na polecenie króla Jana III założono wspaniałe ogrody, folwark z budynkami gospodarczymi oraz zwierzyniec.

Dobudowa pałacu

W latach 1692–1696, główna część pałacu otrzymała drugie piętro, a wieże pałacowe zwieńczono miedzianymi hełmami. Jest to typowo barokowa rezydencja w stylu entre cour et jardin. W latach 1720–1728 dzięki staraniom pomysłem Elżbiety z Lubomirskich Sieniawskiej, kolejnej właścicielki Wilanowa, dobudowano pałacowe skrzydła boczne zgodnie z wizją Jana III, który nie zdążył tego planu zrealizować.

Własność sukcesyjna

Po śmierci Jana Sobieskiego, która nastąpiła w roku 1696, pałac wilanowski zgodnie z układem podpisanym w roku 1699 przez trzech jego synów, stał się własnością sukcesyjną królewiczów Aleksandra oraz Konstantego. W 1720 roku, królewicz Konstanty Sobieski sprzedał pałac Elżbiecie Sieniawskiej, świetnie wykształconej i bogatej magnatce, która podniosła z upadku zaniedbaną rezydencję wielkiego króla. Po śmierci Elżbiety, która miała miejsce  w 1729 roku, dziedziczką Wilanowa została jej córka, Maria Zofia Denhoffowa, późniejsza żona wojewody ruskiego, księcia Augusta Czartoryskiego. Ta oddała pałac w dożywotnią dzierżawę następcy króla Jana III, królowi Augustowi II Mocnemu Sasowi z rodu Wettinów, który korzystał z niej do 1733 roku i wprowadził szereg zmian we wnętrzach pałacu, m.in. zbudował wielką Białą Salę, w której odbywały się bale i koncerty. Kolejną dziedziczką Wilanowa została Izabela Lubomirska, córka Augusta Czartoryskiego i Zofii z Sieniawskich. Lubomirska wzbogaciła pałac o wiele dzieł sztuki, wspaniały apartament kąpielowy oraz wzniosła na terenie dziedzińca nowe budowle – Kuchnię, Kordegardę. W 1799 roku właścicielem pałacu został jej zięć, Stanisław Kostka Potocki, polityk, reformator edukacji i kolekcjoner. Z jego inicjatywy w 1805 roku, w części pałacu powstało jedno z pierwszych publicznych muzeów w Polsce. Obok prezentacji ogromnej wagi eksponatów sztuki europejskiej i dalekowschodniej, część centralną pałacu poświęcono pamięci Jana III i wspaniałej przeszłości narodowej, związanej z dokonaniami tego właśnie króla.

Wilanowskie mauzoleum

W roku 1836 na przedpolu pałacu, Aleksander Potocki nakazał pobudowanie neogotyckiego mauzoleum, dla upamiętnienia jego rodziców czyli Stanisława Kostkę i Aleksandrę z Lubomirskich Potocką. Ostatnim rodem arystokratycznym posiadającym Wilanów przed drugą wojną światową byli Braniccy.

Lata 1939-45

Podczas działań II wojny światowej Niemcy i Węgrzy zagrabili około 80% wyposażenia wnętrz pałacu, a także zniszczono wówczas ogród pałacowy.

Wracając do czasów królewskich

Jan III Sobieski będąc hetmanem i marszałkiem, a w następnej kolejności polskim królem, zawsze interesował się najdrobniejszymi szczegółami dotyczącymi gospodarki w jego licznych dobrach. Jego cenny czas pochłaniały nie tylko polowania, ale i prace ogrodnicze w ukochanym Wilanowie, poza który pod koniec życia nigdy nie wyjeżdżał. Tutaj, podobnie jak w Wersalu, powstał barokowy ogród  włoski, opadający dwoma poziomami ku pobliskiemu jezioru. Rozłożysty taras przyozdobiły bukszpanowe partery barokowe i pozłacane figury mitologiczne oraz marmurowe wazy. Były tutaj także fontanny i altany. Po bokach dwudzielnego dziedzińca przed pałacem założono tak zwany „ogród fruktowy” z drzewami jabłoni, wiśni, grusz, śliw, brzoskwiń i moreli oraz krzewami porzeczek i agrestu. Jan III zwłaszcza u schyłku życia, niemal codziennie wymykał się rano do ulubionego ogrodu, gdzie spacerował aż do obiadu. Dnia 28 maja 1694 roku, pamiętnikarz królewski zanotował: „Król jm. rano wstawszy zaraz do ogroda chodzić wyszedł i tam się z aptekarzem zabawiał pytaniem różnych ziół do apteki należących i jakie w sobie mają virtutes (…)”. Jan III Sobieski nienawidzący etykiety, sadził osobiście lipy w ogrodzie wilanowskim, niczym prosty szlachecki gospodarz. Taki właśnie moment uchwycił w swym zaginionym dziś obrazie warszawski malarz Wojciech Gerson. Monarcha, ubrany w zwykły ubiór staropolski, stoi trzymając w lewej ręce młodą sadzonkę, którą okłada ziemią klęczący obok ogrodnik. Dzieło Gersona, odkrywające na moment scenę z życia prywatnego wielkiego króla, zreprodukował w drzeworycie stołeczny grafik Julian Schübeler.

Ewa Michałowska- Walkiewicz

Paweł Andrzej Walkiewicz

Lämna ett svar