80 lat temu w Mariefred….

Jesienią 2020 roku mija 80. rocznica przybycia polskich marynary z łodzi podwodnych do obozu internowania w Mariefred. Z tej okazji w pamiątkowych miejscach odbyła się uroczystość przypominająca to wydarzenie, w której udział wzięli przedstawiciele polskiej dyplomacji w Szwecji.

Na uroczystości 26 września obecni byli m.in: Ambasador RP w Szwecji p. Joanna Hofman, szef wydziału konsularnego Konsul Maciej Zamościk, attache wojskowi: pułkownik Zdzisław Andrzej Śliwa, Attaché Obrony, Wojskowy, Morski i Lotniczy i podpułkownik Maciej Tobys, z-ca Attaché Obrony, Wojskowy, Morski i Lotniczy. Gości powitali Peter Eklund – Przewodniczący Szwedzko-Polskiego Stowarzyszenia oraz Krystyna Larsson i Kai Walberg – członkowie Zarządu Stowarzyszenia.

Fotografie z uroczystości autorstwa Macieja Zamościka.

 

Mariefred to najbardziej „polskie” miasto w Szwecji.

Epizod ten z czasów II wojny światowej przyczynił się do tego, że dziś setki Szwedów są potomkami polskich żołnierzy internowanych tutaj podczas wojny.

W dniu wybuchu wojny polska Marynarka Wojenna dysponowała pięcioma okrętami wojennymi: ORP ”Ryś”, ”Żbik”, ”Wilk”, ”Sęp” i ”Orzeł”. Gdy rozpoczęły się działania wojenne ich załogi przystąpiły do realizacji operacji ”Worek”. Polegała ona na blokowaniu dostępu do polskich portów wojennych. Każdy z okrętów miał operować w przydzielonym sektorze. Płytkie wody Bałtyku nie sprzyjały działaniom okrętów podwodnych, a przewaga niemiecka w lotnictwie i siłach nawodnych była miażdżąca, mimo to Kriegsmarine nie udało się zatopić żadnego z polskich okrętów podwodnych.

ORP ”Sęp” został uszkodzony w pierwszym tygodniu kampanii wrześniowej. Jego załoga wytrwała na Bałtyku do 17 września, kiedy okręt zawinął do szwedzkiego portu. Dzień później w Szwecji znalazł się również ORP ”Ryś”.  Nieco dłużej, bo do 25 września, walczył  ORP ”Żbik”, ale jego załoga również była zmuszona skierować okręt do neutralnego portu. Wybór padł również na Szwecję.

Decyzje dowódców polskich okrętów wynikały z braku możliwości przedostania się do Wielkiej Brytanii.

Szwedzi skierowali wszystkie jednostki do Vaxholm w pobliżu Sztokholmu.

Zacumowano je obok internowanego w Sztokholmie 1 września 1939 roku żaglowca ”Dar Pomorza”. Pieniądze z kas okrętowych zdeponowano w banku Handelsbanken, w którym były również pieniądze przelane przez polski rząd tuż przed wojną jako przedpłata za działa firmy Bofors, które miały być zakupione dla Wojska Polskiego. Załogi nadal stacjonowały na okrętach, jednak po ucieczce ”Orła” z Tallinna zostały wyokrętowane i umieszczone na lądzie. Marynarzy zakwaterowano w pilnie strzeżonych koszarach.

Gdy Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię sytuacja uległa diametralnej zmianie. Załogi skierowano ponownie na okręty, które naprawiono, uzbrojono i załadowano zapasami amunicji. Załogi miały być gotowe w każdej chwili do boju. Brakowało jedynie… paliwa. Miało być uzupełnione w wypadku niemieckiego ataku na Szwecję.

Gdy stało się jasne, że Szwecja jest bezpieczna, ponownie zdemontowano uzbrojenie i przeprowadzono okręty na jezioro Mälaren, a załogi zakwaterowano w miejscowości Mariefred – początkowo na zacumowanych przy brzegu statkach i barkach, a potem w barakach.

Warunki bytowania – szczególnie w początkowym okresie – były fatalne. Zimą temperatura spadała do -35 stopni, brak było ogrzewania. Kilku żołnierzy przypłaciło to życiem. Zmienne były również nastroje Szwedów. Pierwszy komendant polskiego obozu sympatyzował z faszystami i mocno uprzykrzał życie Polakom. Również mieszkańcy Mariefred odnosili się do nich z dużą nieufnością, jednak gdy okazało się, że wojna nie skończy się szybko, co oznaczało, że Polacy zostaną na dłużej, a nasi marynarze są sympatyczni i cieszą się zainteresowaniem płci przeciwnej, stosunki szybko ociepliły się. Zmienił się również komendant obozu. W asymilacji pomagała praca. Internowani byli zatrudniani do robót w lesie, zbiorów i w okolicznych zakładach. Mieli również pewną swobodę w poruszaniu się. Nie stanowili obciążenia finansowego dla Szwedów, bo pieniądze na ich utrzymanie pochodziły z przedwojennego depozytu w Handelsbanken i dochodów z wykonywanych prac. Niektórzy z nich zaczęli wtapiać się w lokalna społeczność – przede wszystkim przez związki.

Tak zastał ich koniec wojny, jednak z obozu internowania zostali zwolnieni dopiero w sierpniu 1945 roku. Okręty ponownie trafiły do Sztokholmu, a marynarzom dano wybór: powrót do Polski, pozostanie, ale bez żadnych udogodnień, gwarancji i pomocy państwa w Szwecji lub wyjazd do innego kraju. Na decyzję sporej części marynarzy miała wpływ wizyta w obozie polskiej misji wojskowej, która odpowiadała za sprowadzenie okrętów do kraju. Kierujący nią oficer ledwo mówił po Polsku, za to z rosyjskim nie miał najmniejszych kłopotów. Uzmysłowiło to wielu, że kraj, do którego mieliby wrócić, nie jest tym, który opuścili blisko 6 lat temu. Z grupy liczącej ok. 200 marynarzy i oficerów do kraju wrócił tylko jeden oficer (z szesnastu) i kilku marynarzy. Większość postanowiła wyjechać do Anglii lub zostać w Szwecji. Skandynawię wybrało 71.

24 października 1945 roku do Gdyni zawinęły, obsadzone szczątkowymi załogami, trzy polskie okręty podwodne i ”Dar Pomorza”. Jednostki zostały wcielone do Marynarki Wojennej. ”Ryś” i ”Żbik” pływały do 1955 roku, a najmłodszy i najnowocześniejszy ”Sęp” do 1969 roku.

W 1980 roku otwarto w Muzeum Twierdzy Vaxholm stałą wystawę poświęcona losom polskich okrętów podwodnych w Szwecji i ich załóg, ukazały się również wspomnienia Władka Słomy – marynarza ORP ”Ryś”. Potomkowie bohaterów września również dbają o pamięć o nich.

Polskie pamiątki w Mariefred związane z historią polskich podwodniaków znajdziemy w kilku miejscach: na cmentarzu znajdują się groby polskich marynarzy oraz tablica pamiątkowa; tablica pamiątkowa znajduje się także na małej wyspie Förskär, w dawnym budynku stacji kolejowej Marielund (gdzie znajdował się obóz internowania) urządzono małe muzeum poświęcone historii Polaków internowanych w Szwecji), obok znajduje się obelisk z tablicą pamiątkową odsłonięty w 1996 roku.

Napis na zbiorowej mogile na cmentarzu w Mariefred:

„Marynarzom Floty Wojennej Rzeczypospolitej Polskiej spoczywającym w Szwecji, którzy podczas agresji hitlerowskiej w 1939 r. z honorem bronili ojczyzny i pozostali jej wierni do końca życia. Rzeczypospolita Polska. Warszawa-Sztokholm 2004.”

STREFA.SE

 

Lämna ett svar