PORTRETY: Posłannictwo rodu

Nazwisko Pieniężnych nieodłącznie związane jest z historią Warmii i Mazur, a przede wszystkim Olsztyna. Seweryn Pieniężny był wydawcą “Gazety Olsztyńskiej”, która walczyła o polskość tego regionu Polski. Ale i w Sztokholmie nazwisko Pieniężnych kojarzone jest z tym co najlepsze: postawą pełną patriotyzmu i oddania sprawom emigracji. Jarosław i Aniela Pieniężni przez ponad 40 lat swojego życia na emigracji ani na moment nie zapomnieli o swoim posłannictwie.

Przedwojenna działaczka warmińska, Władysława Knosalina, powiedziała o nich: Bardzo polska rodzina. Aniela i Jarosław Pieniężni zawsze budzili sympatię. Jarosław urodził się 3 lipca 1907 roku w Olsztynie jako drugi syn Władysława Pieniężnego i Pelagii z Lewandowskich. Pierwszym był o rok starszy od niego Zbigniew. Ojciec Jarosława w wieku dwudziestu lat przybył na Warmię z Poznania za namową swego brata Seweryna, założy-ciela i wieloletniego wydawcy „Gazety Olsztyńskiej”. I tu, prawie do końca życia, pozostał.

Rodzice jak instytucja

Władysław, po śmierci brata, od listopada 1905 roku aż do końca lipca 1914 kierował redakcją. W sierpniu został powołany do niemieckiego wojska, by bić się za cesarza na frontach pierwszej wojny światowej.

Wychowany w domu o patriotycznych tradycjach został Władysław w 1905 roku prezesem Polsko-Katolickiego Towarzystwa Ludowego „Zgoda” w Olsztynie, organizował wiece w obronie języka polskiego, za co władze niemieckie wytaczały mu procesy sądowe i kilkakrotnie skazywały na kary grzywny i więzienia.

Poznał Władysław dziewczynę o rok od siebie młodszą, wywodzącą się z Inowrocławia. Pelagię z rodziny Lewandowskich. Podobała mu się. Pobrali się. Z tego małżeństwa przyszło na świat dwóch chłopców: Zbigniew i Jarosław. Pelagia stała się wierną towarzyszką jego życia. Wspomagała go w działalności zawodowej i społecznej. On założył Bank Ludowy w Olsztynie, ona kierowała tą instytucją. On był współorganizatorem, a następnie sekretarzem Związku Towarzystw Ludowych na Warmii, ona – członkiem zarządu Towarzystwa Kobiet Polskich w Olsztynie i Komitetu Opieki nad Dziećmi Polskimi na Prusach Wschodnich. On działał w Towarzystwie Czytelni Ludowych, ona organizowała przedstawienia teatralne. W latach 1920-1939 pracował Władysław najpierw w Agencji Konsularnej, a następnie w Konsulacie Rzeczypospolitej w Olsztynie. Podczas okupacji niemieckiej ukrywał się w Warszawie. Zmarł w 1940 roku w Młynowie na Wołyniu.

Rodzinna tradycja

W takiej to patriotycznej atmosferze wychowywały się ich dzieci, Zbigniew i Jarosław. Nic zatem dziwnego, że przesiąknięci duchem polskości i społecznikostwa, sami od najmłodszych lat włączyli się w nurt działań społecznych. Obaj należeli do harcerstwa. Zbigniew organizował pierwszy na Warmii zastęp harcerski, był działaczem i prelegentem Związku Towarzystw Młodzieży w Prusach Wschodnich, a Jarosław już w wieku trzynastu lat włączył się do akcji informacyjnej przed plebiscytem na Warmii, gdy ojciec został komisarzem ple-biscytowym.

Życie polskie w przedwojennym Olsztynie koncentrowało się w Konsulacie, Domu Polskim i Willi Polskiej (przy obecnej Emilli Plater), w której, na parterze, mieszkali Pieniężni, zajmując sześć pokoi, zaś na pierwszym piętrze ksiądz Wacław Osiński. W 1935 roku u Pieniężnych zamieszkała, wywodząca się z kaszubskiego rodu Syp-Rekowskich, Władysława Knosała.

W willi tej zbierali się pracownicy i sympatycy Związku Polaków w Prusach Wschodnich. Imprezy patriotyczne i spotkania towarzyskie (w każdą sobotę) odbywały się w Domu Polskim. Tutaj mieścił się hotel. Na dole – restauracja, na pierwszym piętrze – klub, ogromna sala z pianinem, bilardem i szachami. Tu przychodziła młodzież na tańce. Korzystał z tej okazji i Jarosław. Lubił się bawić. Władysława Knosała zapamiętała, że był to „młodzian przystojny, szczupły brunet, podobny do matki, nic nie mający z rasy Pieniężnych”.

W Szczecinie

W drugiej połowie lat trzydziestych przebywał Jarosław w Szczecinie. Pracował  w konsulacie polskim, zajmował się sprawami polskich robotników sezonowych, kierował drużyną harcerską i szkółką. Ale przyjeżdżał do Olsztyna. Wraz z bratem, studentem medycyny z Monachium, następnie lekarzem w Poznaniu, odwiedzali rodziców. Jarosław brał udział w koleżeńskich spotkaniach w Domu Polskim. Odbywał długie rozmowy z przyjaciółmi, pracownikiem banku Franciszkiem Nerowskim i nauczycielem w Kaletce, Pawłem Trzcińskim.

W rodzinnym mieście Jarosław poznał przyszłą żonę, szczupłą, ładną dziewczynę o imieniu Aniela. Zakochał się. W 1938 roku wzięli ślub w katedrze. Po weselu w domu, wyjechali do Szczecina.

Kolonia polska w Szczecinie, choć nieliczna, odznaczała się głębokim patriotyzmem i aktywnością. W początkach lat trzydziestych istniały tam: Polskie Towarzystwo Szkolne (szkołę prowadziła Stefania Lechowska, przedszkole – Józefa Gilowa), Towarzystwo Śpiewacze im. Fryderyka Chopina, Towarzystwo Polskich Kobiet, Polskie Towarzystwo Sportowe „Orlęta”, zespół teatralny i muzyczny, drużyna harcerska „Gryf”. W Domu Polskim Maksymilian Golisz prowadził chór. Do mieszkań docierał „Polak w Niemczech” – najpopularniejsze pismo Polaków w Trzeciej Rzeszy.

Wywiadowca Schwartz

W Szczecinie działała polska wojskowa placówka wywiadowcza pod nazwą „Bombaj”. Miała ona siedmiu agentów. Jednym z nich był polski obywatel, urzędnik Jarosław Pieniężny, ukrywający się pod pseudonimem „Schwartz”. Po dojściu Hitlera do władzy setki nazistów wyległy na ulice Szczecina manifestując swą radość. Krążyły bojówki w brunatnych mundurach. Rozpoczęły się prześladowania.

Zlikwidowano przedszkole. Golisza zwolniono z pracy. Wcześniej wyjechała Lechowska. W tej sytuacji kierownictwo szkoły objął Aleksander Omieczyński, opiekę nad harcerzami przejął Jarosław Pieniężny.

Po wybuchu wojny Pieniężni przenieśli się do Danii, a po napadzie Niemców na ten kraj, w kwietniu 1940 roku przez Öresund przeprawili się do Szwecji. Ucieczka odbyła się w dramatycznych okolicznościach.

Na szwedzki brzeg

Jarosław z Anielą w towarzystwie kierownika kancelarii Poselstwa Polskiego w Kopenhadze, wraz z jego żoną i siostrą, mieli płynąć szwedzką motorówką. Jednak motorówka wrosła w lód. Po przyjeździe samochodem do Helsingör nocą zostali przemyceni kutrem duńskich rybaków na szwedzki brzeg. Ze względu na gęstą krę podróż trwała o wiele dłużej niż w normalnych warunkach.

Zaraz po przybyciu do Szwecji Pieniężni włączyli się do pracy w organizacjach niepodległościowych i charytatywnych.

Pomoc dla Polski

Jarosław stał się jednym z najbardziej aktywnych i zasłużonych działaczy emigracyjnych w Szwecji. Przez wiele lat przewodniczył Komisji Skarbu Narodowego Rządu RP na Uchodźstwie, był wiceprezesem Polskiego Komitetu Pomocy, członkiem zarządu Rady Uchodźstwa Polskiego w Szwecji, mocno zaangażowany w charytatywną pomoc dla Polski, członkiem Stowarzyszenia Polskich Kombatantów i prezesem SPK w Sztokholmie. Odznaczony Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi przez Rząd RP na Uchodźstwie oraz Złotym Medalem Kombatantów, zmarł Jarosław w maju 1991 roku w Sztokholmie.

Aniela Pieniężna, oprócz zajęć domowych i wychowania dwojga dzieci, córki Krystyny i syna Zbigniewa, przez długie lata pracowała jako kurator w Radzie Uchodźstwa Polskiego w Szwecji, była też członkiem Stowarzyszenia Polskich Kombatantów, Stowarzyszenia Polek w Szwecji, działała w Polskim Komitecie Pomocy niosąc pomoc rodakom w Kraju jak i na emigracji. Zmarła 14 lipca 1994 roku w Sztokholmie.

Cicha, skromna, uczynna – pisał o niej Marek Trokenheim, swego czasu wiceprezes Kongresu Polaków w Szwecji. – Była człowiekiem wielkiego serca i wspaniałego uśmiechu. Kochała ludzi.

Z tej miłości wypływało jej zaangażowanie w Komitecie Wsparcia Inicjatyw Społecznych i Charytatywnych QUIZ, na rzecz budowy pawilonu rehabilitacyjnego w Olsztynie przy Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym. Dzisiaj pawilon ten nosi imię Anieli i Jarosława Pieniężnych.

Jarosław i Aniela na zawsze pozostali w Sztokholmie. Ale oboje z Olsztyna wyszli. I temu miastu całe życie pozostali wierni.

Tadeusz Matulewicz

Artykuł publikowany był w NGP w sierpniu 2005 roku

Lämna ett svar