SŁYNNI SZWEDZI: Harry Schein – redivivus?

W zeszłym roku mieliśmy rok bergmanowski, a wygląda na to, że nie opada zainteresowanie postacią Harry Scheina (1924-2006), twórcy szwedzkiej reformy filmowej (1963), o którym kiedyś obszernie pisałem w NGP (nr 8/2010). Okazało się, że opublikowany wówczas spory tom ”Citizen Schein” nie wyczerpał tematu, ani nie uśpił zainteresowania naukowców tą wielostronną i kontrowersyjną postacią.

Jako badacza, łączącego ten wcześniejszy tom z dwoma następującymi, potraktować można Pera Vesterlunda. Był on jednym z trzech redaktorów pierwszego (i opublikował tam tekst ”Drömmen om verkligheten”, omawiający dorobek Scheina jako krytyka filmowego); następnie był współautorem tomu ”Harry bit för bit” (koncentrując się tym razem na zagadkach i osobliwościach obszernego archiwum Scheina, przekazanego jeszcze za życia autora do sztokholmskiego Arbetarrörelsens arkiv); wreszcie wydał rok później definitywną, jak się zdaje, biografię pod równie (bez?)pretensjonalnym tytułem ”Schein”, co tegoż autobiografia wydana w roku 1980.

Vesterlund nie był jedynym autorem uczestniczącym w obu wyżej wymienionych antologiach. W tej samej grupie znajdujemy Louise Wallenberg, która we wcześniejszym tekście ujęła niecodzienną i nieszwedzką elegancję Harry’ego. Przywołuje go w nowej antologii, rozszerzając perspektywę i traktując Scheina, jako model celebryty i człowieka publicznego. Ten sam wcześniejszy tekst jest jednym z punktów wyjścia dla Maaret Koskinen (która wraz z Wallenberg zredagowała cały tom), gdy rozpatruje ona osobiste układy między postaciami tak wpływowymi w szwedzkiej polityce i kulturze jak Olof Palme, Harry Schein oraz Ingmar Bergman. Do tego właśnie układu nawiązuje zamieszczony w kończącym książkę bloku prywatnych wspomnień na skali między przyjaźnią a uczuciem, wywiad z Liv Ullmann, wplątaną przez ów triumwirat w delikatną intrygę mającą na celu załagodzenie skandalu politycznego między Szwecją a USA z racji jednego z częstych, publicznych i agresywnych reakcji Palmego na wojnę w Wietnamie.

W tym samym bloku dziennikarka Åsa Moberg rozpatruje osobę Scheina w kluczu jego tożsamości kulturowo-etnicznej. Do tegoż kręgu zagadnień nawiązuje tekst Åke Lundquista, analizujący autobiograficzne książki Scheina. Filmowiec Stig Holmqvist snuje wspomnienia o Scheinie w okresie powstawania – pod jego wpływem i kierownictwem – szkoły filmowej w Szwecji (wspomnienia bardzo osobiste i fragmentaryczne, bowiem szerzej ujął to Göran Gunér we wcześniejszej antologii), a dziennikarz ”Dagens Nyheter” Svante Nycander udziela wywiadu koledze z tej samej redakcji Andersowi Melbournowi na temat wieloletniej (1982-2001) współpracy Scheina z tym pismem, głównie jako oryginalny felietonista.

Obie redaktorki kończą książkę wywiadem z Elsą Fischer, jego ostatnią partnerką życiową, kontrowersyjną, bo zamieszaną w spór o spadek po bezdzietnym wdowcu, multumilionerze. Wywiad stara się te kontrowersje zniwelować.

***

Biografia, a może raczej monografia, pióra Vesterlunda istotnie robi wrażenie wyczerpującej i wszechstronnej. Zdaje się nie pomijać żadnego ważnego aspektu życia, działalności i twórczości Scheina, a gwoli dokumentacji przytacza, analizuje i komentuje także szereg wydarzeń na pozór błahych, w sumie jednak być może niezbędnych w pełnym opisie i dla pełnego zrozumienia tej niezmiernie interesującej postaci.

Schein był przez całe swoje życie i działalność często wartościowany pozytywnie: doceniany, chwalony a zarazem atakowany z wielu kierunków. Za tymi atakami następowały liczne, najczęściej rzeczowe, przekonywujące i zgodne z prawdą dementi. Procesów o zniesławienie było zdecydowanie mniej, nie można zatem uznać Scheina za zdeklarowanego pieczeniarza.

W opisie kłopotów Scheina ze swymi zoilami czerwoną nicią przewija się figura wańki-wstańki. Krytykowana z lewa – jako milioner i sługa kapitału, z prawa – jako komunista, czy co najmniej socjaldemokrata. Przypomina to do złudzenia (czego autor nie sygnalizuje) argumenty antysemickie o Żydach-komunistach i wywrotowcach, a także plutokratach, kapitalistach wyzyskujących klasę robotniczą. A przecież Schein najczęściej nie uznawał swego pochodzenia, nie czuł się związany z żydostwem ani religią ani tradycją.

Schein zbudował dom (Filmhuset), napisał książkę (wiele), ale nie spłodzil syna ani córki, kontynuatorów dzieła ojca. Dlatego syndrom szczęścia jest w jego losach nieznaczny. Poczucie sukcesu przeplata się z okresami osamotnienia (szczególnie pod koniec życia). A kontrowersje, czy niekiedy skandale towarzyszyły mu zawsze i nie zanikły nawet po śmierci.

Biografia Vesterlunda przynosi zarazem szereg, jak się zdaje nowych i – przynajmniej dla piszącego te słowa – zaskakujących spostrzeżeń. Nieopublikowana powieść ”Valet” (Wybór) ma pomysł pokrewny ”Przypadkowi” Kieślowskiego, a jeden z niezrealizowanych scenariuszy (Sylvias hus) przypomina ”Gabinet dra Caligari”.  Zarazem uświadamiam sobie, że dekadę temu oglądałem w telewizji film Hasse Ekmana ”Gabrielle” (1954), znęcony wysoką o nim opinią Harry Scheina. Tu także znajdujemy efekty i motywy, jakby antycypujące ”Przypadek”.

Druga sprawa to – poprzedzająca późniejszą (od 1963) ścisłą współpracę – animozja Scheina i Bergmana, wyrażająca się w kilku negatywnych portretach w filmach Bergmana, w których Vesterlund dopatruje się zawoalowanych aluzji do Scheina. Mowa tu przede wszystkiem o postaci niesympatycznego racjonalisty Vergerusa w ”Twarzy” (1958). Ważne w tym kontekście były nie uwieńczone powodzeniem starania Scheina o fotel dyrektorski w najstarszej i największej szwedzkiej firmie produkcyjnej Svensk Filmindustri. I pomoc Scheina przy napisaniu przez dziennikarkę Marianne Höök biografii Bergmana (1962).

Błędów czy usterek jest niewiele. Zadziwia wyraźnie negatywna opinia o komiku Edvardzie Perssonie. W paru miejscach pomija się milczeniem (za)istnienie (rok przed ”Chaplinem”), czy późniejszą rolę poważnego periodyku filmoznawczego, odgrywaną przez kwartalnik ”Filmrutan”. Jedyny oczywisty błąd (rok wydania książki ”Har vi råd med kultur?”) okazuje się być pozorny, gdy autor zdaje się rekapitulować dzieje Scheina, a w rzeczywistości porównuje go z losami dwóch innych postaci o zbieżnych biografiach.

Aleksander Kwiatkowski

Literatura:
Blomgren, Roger: Staten och filmen, Hedemora 1998 Gidlunds förlag
Citizen Schein, Red. Lars Ilshammar, Pelle Snickars, Per Vesterlund, Stockholm 2010 Kungliga Biblioteket
Furhammar, Leif: Filmen i Sverige, Höganäs 1991Wiken
Harry Schein: En viss tendens i svensk filmpolitik, Eneryda 1970 Filmfront
Häggkvist, Björn, Harry Schein: Kulturattityder, Stockholm 1967 PAN Norstedt
Idéer i kulturpolitiken Stockholm 1970 Allmänna Förlaget
Kwiatkowski, Aleksander: Na odejście Harry Scheina, Kino, 2/1979
Oldin, Gunnar: Har kulturen råd med oss? ,Stockholm 1970 Tiden
Samhället och filmen, del 1 Stockholm: SOU 1970:73
Schein, Harry: Har vi råd med kultur? Stockholmn 1962 Bonniers
Schein, Harry: Filmskolan i Frankrike, Polen, Sovjetunionen, Italien och, så snart som möjligt, i Sverige, 1964
Schein, Harry: I själva verket, Stockholm 1970 Norstedt
Schein, Harry: Inför en ny mediapolitik, Stockholm 1972 Allmänna Förlaget
Schein, Harry: Schein, Stockholm 1980 Bonniers
Schein, Harry: Makten, Stockholm: 1990 Bonniers
Timm, Mikael: Dröm och förbannad verklighet, Stockholm 2003 Brombergs
Koskinen Maaret, Wallenberg Louise (red.): Harry bit för bit. Stockholm 2017, Carlssons s. 186
Vesterlund Per: Schein. Stockholm 2018, Bonniers s. 532

Lämna ett svar